کلور

تات۱:. (اِخ ) قومی پارسی . (مازندران و استراباد رابینو ص 63 بخش انگلیسی ). فارسی زبانان ، طایفه ای از ایرانیان . اهالی ولایات شمالی که به لهجه ٔ محلی سخن رانند مثل حسن آبادیان قراچه داغ و مازندرانیها... در قفقاز آن قسمت از ایرانیان را که هنوز زبانشان فارسی مانده تات گویند در ایران لرها غیر خود را از ایرانیان تات نامند... محمودبن الحسین بن محمد کاشغری دردیوان لغات الترک (چ استانبول 1333 هَ .ق .) که تألیف آن در سال 466 هَ . ق . پایان یافته در صفحه ٔ 292 جلد اول در ضمن کتاب الاسماء ابواب ثلاثی زیر عنوان برک (بضم اول و سکون ثانی و ثالث ) می نویسد: «برک = القلنسوة، و فی المثل : تات سیز ترک بلماس ؛ باش سیز برک بلماس ، معناه : لایخلو الترک من الفارسی ، کما لا یخلو القلنسوة من رأس .» یعنی ترک بدون ایرانی و کلاه بدون سر نمی شود و در (باب فعلل و فعلال و فعلل فی حرکاته ) همین کتاب زیر عنوان : سملم تت (بضم سین و کسرلام و سکون هر دومیم ، بفتح تاء اول و سکون تاءدوم ) در صفحه ٔ 403 جلد اول می نویسد: «سملم تت = الفارسی الذی لایعرف لغة الترک البتة و کذلک کل من لایعرف الترکیة یسمی سملم » یعنی سملم تت آن ایرانی را گویند که اصلا ترکی بلد نباشد و همچنین کسی که ترکی را نداند سملم خوانده می شود، در این دو عبارت محمود کاشغری «تات و تت » را بمعنی ایرانی ترجمه کرده است . در کتاب دده قورقود (چ استانبول 1332 هَ . ق ) که بزبان غزی در حدود نه قرن پیش تألیف یافته ، ضمن داستان بقاج خان پسر درسه خان (درسه خان اوغلی بقاج خان حکایه سی ) مؤلف موقعی که می خواهد کیفیت طلوع فجر و پیدایش صبح صادق و وزش نسیم ملایم و بانگ نماز برداشتن یک ایرانی مسلمان را شرح دهد در صفحه 12 می نویسد: «سوبلمه :
صلقوم صلقوم طان یللری اسدکنده صلقو بوزاج تورغای سیرادقده بدوی اتلراسین کوروب عقرادقده صقالی اوزون تات اری باکلدقده ...» یعنی «... زمانی که مرد ایرانی ریش درازی ، مشغول اذان دادن بود...» در اینجا تات بمعنی ایرانی مسلم استعمال شده است . مولانا جلال الدین رومی در ضمن بیتی از ملمعات خود.
«اگر تات ساک و گر رومساگ و گر تورک
زبان بی زبانی را بیاموز»
یعنی :
«اگر ایرانیستی و گر رومی و گر ترک
زبان بیزبانی را بیاموز».
لفظ تات را بمعنی ایرانی بکار برده است . ملک الشعرای بهار سبک شناسی (ج 3 ص 50) ضمن بحث از سبک و لغات طبقات ناصری راجع بکلمه ٔ تات که در آن کتاب بسیار بکار رفته است می نویسد: «در این کتاب (طبقات ناصری ) لغات مغولی برای بار اول داخل زبان فارسی شده است و لفظ مغول نیز شنیده می شود و کلمه ٔ تات بمعنی تاژیک وتاجیک یعنی فارسی زبانان در این کتاب دیده می شود...» و سپس در حاشیه ٔ همان صفحه می نوسد: «ایرانیان از قدیم بمردم اجنبی تاجیک و تاژیک می گفته اند چنانکه یونانیان ، بربر و اعراب اعجمی یا عجم گویند. این لفظ درزبان دری تازه (تازی ) تلفظ شد و رفته رفته خاص اعراب گردید ولی در توران و ماوراءالنهر لهجه ٔ قدیم باقی و به اجانب تاجیک گویند و به همان معنی داخل زبان ترکی شد و فارسی زبانان را تاجیک خواندند و این کلمه بر فارسیان اطلاق گردید و ترک و تاجیک گفته شد.» قسمت اول گفتار مرحوم بهار میرساند که لفظ تات بمعنی ایرانی و پارسی زبان بکار رفته است و قسمت دوم آن نیز منطقی و درست است و لفظ تژک (بکسرژ) در دیوان لغات الترک بمعنی ایرانی آمده است . ناگفته نماند، اختلاف ترک و تاجیک و یا ترک و تات آنروز که از مطالعه ٔ دیوان لغات الترک محمود کاشغری - داستانهای دده قور قودنزهت القلوب حمداﷲ مستوفی و غیره مستفاد می شود امروز با وجود شیوع و رواج کامل زبان ترکی در اغلب نقاط آذربایجان ، در میان روستائیان موجود است و هر یک دیگری رابا نسبت دادن به تات و یا به ترک تعبیر می کنند. شمس الدین سامی در ستون دوم صفحه 370 قاموس ترکی (چ استانبول 1317 هَ . ق .) زیر عنوان تات می نویسد: تات ، اسکی ترکلرین کندی حکم لری آلتندا بولونان یرلرده اسکی ایرانی و کردلره ویردیکلری اسم اولوب مقام تحقیر ده قوللانیلیردی .» یعنی ترکان قدیم ایرانیان و اکرادی راکه زیر فرمان خود داشتند تات می نامیدند و این کلمه در مقام تحقیر استعمال می شد. در ترانه ٔ معروفی بمطلع:
«اوشو ددم ها، اوشو ددم
داغدان آلما داشیدیم »
که در میان کودکان خردسال آذربایجانی معمول است ،تات بمعنی مرد آبادی نشین و زراعت پیشه ای استعمال شده است :
گوموشی ویردیم تاتا
تات منه داری ویردی
دارینی سپدیم قوشا
قوش منه قانات ویردی
قاناد لاندیم اوچماقا
حق قاپوسین آچماقا
یعنی : پول (سیم ) را به تات دادم و ارزن گرفتم ، ارزن را بمرغ دادم مرغ برای من بال و پر داد، پر به پرواز گشودم تا در حق را باز کنم . در مثل مشهور، «بوسوز هیچ تاتین کتابندا یوخدر.» یعنی این حرف در کتاب هیچ تات نیست ، کلمه ٔ تات بمعنی شخصی دانشمند و اهل کتاب بکار برده شده است . در مثل معروف «تات ویزدن قیزار، ترک گوزدن ». تات بمعنی مرد آبادی نشینی که برای گرم کردن خود از کرسی استفاده می کند استعمال شده است البته ترکان بیابان گرد از قدیم الایام برای گرم کردن خود در وسط چادرهای بزرگ نمدی که اوتاغ (محل روشن کردن آتش ) نامیده می شد آتش روشن می کردند وموضوع تنور و کرسی در پیش آنها نبود. از هر فرد روستایی یا ایلات آذربایجان بپرسید تات یعنی چه ؟ بیدرنگ جواب می دهد: «تات یعنی تخته قاپو و آبادی نشین » پس بطور کلی از مراتب مزبور باین نتیجه می رسیم که تات کلمه ای بوده بجای تاجیک که لااقل از ده قرن پیش از طرف ترکان (بیسواد و مالدار و بیابانگرد) به ایرانیان (دانشمند و کشاورز و شهریگر) اطلاق می شده است و زبان تاتی به لهجه های مختلف زبان ایرانی می گفته اند. (تاتی وهرزنی عبدالعلی کارنگ صص 30- 33).

تات۲:کلمه ای است که ترکان به ایرانیان که ساکنین اولیه و اصلی ایران بوده اند دادند. زمستانی بسیار سرد وطاقت فرسای در سرزمین ترکان که در مجاورت شمال ایران بودند حکم فرما میشود بطوریکه آنان برای گذران زندگی دچار مشکل میشوند به همین جهت به نقاط جنوبی که گرمتر بوده ( ایران ) حمله ورمیشوند .در ابتدا با مقابله ایرانیان مواجه میشوند لاکن پس از مدتی به جهت خوی جنگندگی که داشتندپیروز شده وایرانیان را از قسمت های شمال وشمال غربی ایران بیرون می کنند اندک کسانی که ماندند یا بعدا به نوعی برگشتندوباترکان مهاجرهمنشین شدند ترکان آنها را تات می گفتند یعنی کسی که ترک نیست یا از نژاد دیگری است .و این کلمه از همان زمان استعمال وتاکنون بجا مانده است

سلام
من حجت الله دهقان کلور
دانشجوی ترم آخر نرم افزار کامپیوتر هستم
هر وقت که می روم کلور کمتر می بینم که بچه ها تاتی صحبت کنند و این یه چیز رو بیشتر نمیگه اونم .....تاتی داره از یادها میره......
می خواهم یک دیکشنری زبان تاتی درست کنم البته بصورت نرم افزاری حدود 3000 لغت جمع آوری کردم ولی برای اینکه این یک دیکشنری جامعی باشد به کمک همه کسانی که می توانند کمکی بکنند نیاز دارم آدرس پست الکترونیکی خودم رو گذاشتم امید وارم برای حفظ زبان تاتی هم که باشه مارو یاری کنید

partik_mod@yahoo.com

قیمت پشت جلد:  25000 ریال

مشخصات کتاب تعداد صفحه: 240 نشر: رامند (01 اسفند، 1384) شابک: 964-5857-15-5 قطع کتاب: رقعی وزن: 600 گرم

» جشنواره فرهنگي و گردشگري «رغايب» در شهر كلور استان اردبيل برگزار شد

نقل از مرکزگردشگری علمی فرهنگی دانشجویان ایران

دومين جشنواره فرهنگي و گردشگري "رغايب" هم‌زمان با روز رغبه و نخستين جمعه ماه رجب در محل امام‌زاده عبدالله شهر كلور از توابع استان اردبيل برگزار شد.

به گزارش پايگاه اطلاع رساني مركز گردشگري علمي – فرهنگي دانشجويان ايران(ايستا) به نقل از ايرنا؛اين جشنواره فرهنگي و آييني كه همه ساله پس از آيين‌هاي شب رغبه و از صبح‌گاه اولين جمعه ماه رجب برگزار مي‌شود ، داراي مراسم و آداب و رسوم خاصي است.

 

آيين رغايب كه به جشن آرزوها نيز موسوم است درساير مناطق آذربايجان نيز رواج دارد و به اسم "رغييب" و يا "اولوللر بايرامي" يا جشن مردگان ناميده مي‌شود.

 

اين آيين ويژه همه ساله از نخستين ساعات شامگاه پنج‌شنبه اول ماه رجب و با حضور بستگان بر سر مزار نزديكان و با خيرات كردن خرما و حلواي مخصوص آمرزش درگذشتگان آغاز مي‌شود.

 

مردم اين محل و آبادي‌هاي اطراف به‌منظور برآروده شدن آرزوهاي خود در محل امام‌زاده عبدالله شهر كلور و در دامن باغ‌ها و چمن‌زارهاي دل انگيز محل گرد هم آمدند و آيين‌هاي رغايب سال‌هاي دور را به‌صورت نمادين به نمايش گذاشتند.

 

اين آيين بنا به اقوال افراد كهن‌سال ازسالهاي دور و از زمان قاجار و يا شايد سال‌هاي دورتر در منطقه رواج داشته و در كتاب " تاريخ و جغرافي دارا- لسلطنه تبريز نوشته شاهزاده نادر ميرزا - ص ‪ "۳۰۸نيز به آن اشاره شده و آمده است: "چون پنج شنبه اول رجب رسد ، ليله الرغايب باشد.

 

بوميان حلوا پزند از عسل يا دوشاب، به گورستان برند و به خانه‌هاي دوستان فرستند. اين حلوا نيز به ناچار به خانه نامزد ببايد فرستادن." سنت پخت حلوا دراين روز خاص هم‌چون گذشته انجام مي‌پذيرد و هر چند كه در شيوه پخت تغييراتي حاصل شده ولي سنت زيارت اهل قبور و پخش حلواي طبخ شده بر سر مزار افراد از ديگر جنبه‌هاي برجسته اين سنت است كه كماكان مانند گذشته مرسوم است.

 

مانند بسياري ديگر از سنت‌هاي منطقه آذربايجان در جشن رغايب نيز نامزدها هم‌ديگر را فراموش نمي‌كنند و فرستادن حلوا در اين روز به خانه نامزدها از ضروري‌ترين امور محسوب مي‌شود.

 

اين آيين مذهبي و محلي درشهر كلور از توابع شهرستان خلخال نسبت به ساير مناطق خطه آذربايجان پررنگ تر است و همه ساله با محوريت زنان و با اجراي مراسم خاص برگزار مي‌شود.

 

ديروز نيز زنان برگزاركننده اين آيين با اجراي حركات موزون دسته جمعي و با خواندن آواهايي از موسيقي محلي به زبان تاتي كه گويش غالب اهالي است به مشاعره و بيان احساسات خود پرداختند.

 

در اين رويداد فرهنگي هم‌چنين زنان منطقه با پر كردن كاسه‌اي آب از چشمه زلال كنار امام‌زاده عبدالله و به نيت برآورده شدن آرزوهاي جوانان دم بخت دو عدد سوزن و يا سنجاق را در قطعه چوبي كوچك فرو كرده و در داخل آب كاسه انداختند.

 

با نزديك شدن اين دو قطعه چوب سوزن دار به هم به نشانه ازدواج زوج‌هاي نيت كرده فال اول جوانان را خوش يمن تلقي كرده و با كف زدن و شعرخواني خواستار تدارك عروسي و ازدواج آن‌ها توسط خانواده‌هايشان شدند. ‌

 

در اين آيين فرهنگي هم‌چنين زنان ، دختران ، مردان و جوانان با پوشيدن لباس‌هاي نو و رنگارنگ جلوه‌هايي از نشاط ، شادماني و گوشه‌هايي از آيين زندگي مردمان اين خطه سرسبز ايران زمين را به نمايش گذاشتند.

 

در حاشيه اين جشنواره نمايشگاهي از آثار و صنايع دستي منطقه نظير وسايل سفالي، گليم ، فرش ، جاجيم ، جوراب‌هاي پشمي دست‌باف ، نان و غذاهاي محلي نيز بر پا شد.

 

عده‌اي ازاهالي محل در حاشيه اين جشنواره بر اساس نذر و نياز با پخت و توزيع آش ، حلوا و غذاهاي محلي در حق اموات خود خيرات كرده و از شركت - كنندگان طلب آمرزش كردند.

 

شركت‌كنندگان در اين جشنواره متنوع فرهنگي و گردشگري كه به مدت يك روز كامل و همراه با اجراي موسيقي و نمايش محلي برگزار شد ، روز آدينه شادي را در دامن طبيعت و باغ‌هاي سرسبز خطه كلور خلخال سپري كردند.

 

مديركل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان اردبيل در آيين گشايش اين جشنواره گفت: جشنواره رغايب به منظور بهره‌گيري از ظرفيت‌هاي فرهنگي منطقه براي جذب گردشگر برگزار شده و خوش‌بختانه در دومين سال برگزاري موجب حضور بيشتر مردم و گردشگران در اين خطه شده است.

 

مسعود علويان‌صدر افزود: برگزاري اين جشنواره موجب تقويت مديريت منطقه در زمينه پذيرايي و ارايه خدمات به گردشگران مي‌شود و موجب عملي شدن سياست راهبردي همه مكاني شدن گردشگري در كشور مي‌شود.

 

وي آيين رغايب را نمادي از ظرفيت‌هاي بالقوه و شناخته نشده فرهنگي مناطق مختلف ايران براي توسعه گردشگري ذكر و بيان كرد: امسال با تدارك و پيش بيني برگزاري ‪ ۳۲عنوان جشنواره گردشگري در استان اردبيل معرفي جاذبه‌ها و قابليت‌هاي گردگشري استان شتاب بيش‌تري گرفته است.

 

وي اضافه كرد: رغايب يك سنت مذهبي اسلامي است و برپايي آن توسط مردم خطه آذربايجان نشان‌دهنده عمق اعتقادات ديني و مذهبي آن‌ها بوده و به عنوان سنتي اسلامي بسياري از فضيلت‌هاي نيك اسلامي را در خود جاي داده است.

منبع خبر

صدر ولایت که نقد شیخ صفی داشت
                                                  قرب نود سال بود رهبر  این راه (قاسم انوار)

شیخ صفی الدین اردبیلی از اجداد خاندان سلسله ایرانی و شیعه مذهب صفوی بود که درسال 650 هجری قمری متولد شده است. شیخ صفی به دین داری و پاک دامنی معروف بوده به طوری که مخالفان خاندان صفی هم وی را با این ویژگی می شناختند. شیخ صفی الدین اردبیلی، نیای بزرگ صفویان؛ هشتمین نسل از تبار فیروزشاه زرینکلاه بود. فیروزشاه از بومیان ایرانی و کردتبار بود که در منطقه مغان نشیمن گرفته بود. زبان مادری شیخ صفی الدین، تاتی بود و اشعار تاتی او امروزه در دست است. تاتی یکی از زبان های ایرانی و زبان بومی آذربایجان بوده است.

شیخ صفی در سال 735 هجری قمری، فوت شده و آرامگاهش در نزدیکی خانقاه و محل سکونت وی است. بناهای این مجموعه، از زیباترین آثار تاریخی اسلامی ایران در عصر صفوی بوده و یکی از آثار باستانی مهم کشور به شمار می رود. این بنا در سال 735 هجری قمری توسط شیخ صدرالدین موسی فرزند شیخ صفی بنا شده و در طول زمان و به ویژه در دوران حکومت صفوی مورد احترام شاهان صفوی بوده است.

این مجموعه شامل بخش های اصلی زیر است؛ مقبره شیخ صفی (گنبد الله الله)، آرامگاه شاه اسماعیل اول، عمارت چینی خانه، مسجد جنت سرا، تالار دارالحفاظ، دارالحدیث، صحن اصلی، محوطه شهیدگاه، خانقاه یا چله خانه و حیاط باغ.
گنبد الله الله بنای استوانه ای شکل است که پس از مرگ شیخ صفی بنا شد. این مقبره از داخل به شکل هشت گوش منظم است که داخل آن با نقاشی هایی از گیاهان مزین شده است. در این قسمت صندوق قبر نفیس چوبی قرار دارد که با منبت کاری، خاتم کاری و کتیبه هایی از ثلث و رقاع آراسته گردیده است.

آرامگاه شاه اسماعیل اول از بناهای بقعه کوچک تر و بسیار زیباست. وجود گنبدهای تذهیب و کتیبه های گچ بری و صندوق قبر خاتم کاری و منبت کاری، آن را به یکی از برجسته ترین دیدنی های این مکان تبدیل کرده است. از دید آنوبانینی چینی خانه از بر جسته ترین شاهکارهای معماری در قرن 11 هجری در شهر اردبیل محسوب می شود. این بنا به شکل اتاق چهار گوش و به قطر 18 متر است که گوشه های آن خوابیده و دارای چند طاق نما است. در مقرنس های توخالی گچی ایوان ها، طاق نماها و شاه نشین ها تعداد زیادی محوطه و طاق های تزئینی به شکل انواع گلدان ها، ابریق ها و ظروف رایج قرن 11 هجری تعبیه شده است. این محوطه جهت قرار دادن چینی های اهدایی به شاه عباس طراحی شده است.

منبع مطلب

این شعر زیبا را دوست عزیز اقای عاکف در قسمت نظرات وبلاگ نوشته اند. جناب عاكف طبع شعر بسيار قوي دارند و اشعار بسيار زيبايي ميسرايند.اين شعر را در وبلاگ گذاشتم تا شما هم بخوانيد.

البطه در چند بیت اسم از برخی اقوام امده که فکر نکنم منظور ایشان با اقوام ایرانی باشد واحتمالا منظور شاعر مهاجمان به ایران بوده.به هرحال این شعر را در وبلاگ گذاشتم تا شما هم بخوانید.

با تشکر از دوست عزیز اقای عاکف

زبان "آذری" گنج نهان است
در اندام وطن روح و روان است

کلام "آذر" ما خود کتاب است
هزاران پرسش ار باشد جواب است

به آنانی که چشم خویش بستند
به آنانی که حرمت را شکستند:

زبان "آذری" ترکی نباشد
طلا را قدر، سنگ و مس نکاهد

زبان آذری غیر است از ترک
حریر است آذری ترکی بُوَد کرک!...

ز چنگیز و عرب جز آتش و خون
نشد سهم وطن الا که محزون

عرب وحشیگری از سمت اهواز
و ترکان آمدند از سمت قفقاز

پلیدی را به خاک ما رساندند
ستم بر خلق ما بسیار راندند

به خوزستان وطنسوزان نبودند
به آذربایگان ترکان نبودند

به آتشگاه،آتش کفر گردید!
از آنها غیرِ آتش، کس کجا دید؟

به هر جا که اثر بود و کتابی
به خاکستر نشانیدند حسابی

لباس میش بر تن کرد گرگان
به نام غزنوی، سلجوق یا خان

به نام آذری ترکی سرودند
به زعم خود زبان ما زدودند

خدا را شکر از تبریز و هرزند
اثرها از زبان آذری چند

به تاکستان و خلخال و به فومن
زبان آذری بگشود دامن

به رضوانشهر و ماسال و خوشابر
بسوی "هسته رو" (آستارا) رویت بیاور

به تالش در دو سوی مرز ایران
به ماسوله ،ضیابر ،غرب گیلان

نمین و عنبران،آذر دژ(تاکستان) و شال
کلور و فومن و بسیار... امثال

زبان آذری را پاس داریم
ز بیگانه بجای آن نیاریم

وفادار زبان خاک خویشیم
و از "غیر خودی بودن"پریشیم

خدایا خاک آذربایگانم
نگه دار از زوال دشمنانم

مي اتا گپ
( يک حرف من )

من شاعر زبان تاتي هستم

قديم ترين آوازي که مرغ خواند، يادش نيست. بعدها بادها او را از روي درخت ها عبور داده به سرزمين هاي دوردست بردند. من هم ياد ندارم که قديم ترين شعر من کدام بود. ولي در مرگ روجا ، گاو خودمان، شعری را درحضور پدرم خواندم
پدرم فقط به من گفت: آفرین. باید تیراندازی هم یاد بگیری. و اشاره به تیر و کمان کهنه، که به دیوار آویزان بود، کرد. اما او خودش با آلات دیگر تیراندازی می کرد
بعد داستان جنگ ها و زد و خورد دلاوران و کهنه ترین یادگارها در میان قبیله. شب هایی که به دور شماله می رقصیدند. هزاران گوشه از زندگانی اقوام دیگر و سایه شتابزدگی های مردم کوه نشین، گرجی ها و دیگران، مرا تسخیر خود کرد. من نمی دانم از کدام دهلیز بیرون آمدم و چطور زنده ماندم
دوباره پهلوانان در جلوی من صف کشیدند و زندگانی گذشته در عقب سر آن ها. و حسرت های جوانی به من گفت: حرف بزن
اگر بتوانم از حرف خود به تو علاوه بر چیزهای دیگر، جوانمردی و مردانگی را نشان بدهم، هنری کرده ام و اگر نتوانم هم لااقل هنر خود را ضایع نکرده ام
مثل همه ی مردم، من حرف خود را می زنم. اگر آن ها زبان خود را مخلوط کرده اند من هم مخلوط می کنم، اما حرص دارم با کلماتی مخلوط شود که قبیله ی من دارد آن ها را فراموش می کند
من مواظب بوده ام که مثل دلباختگان قدیم سرزمین سحرانگیز باشم. نه مثل آن جادوگرها زیان برسانم، ولی مثل آن جادوگرها جذب کنم. سفر نوبه به نوبه، اگر فکر مرا عوض کرده باشد، چیزی را که قبیله من به تن من پوشانده است از تن من دور نکند
کارد را در زیر دامان خود نگاه می دارم و می گویم قوم من اینطور بوده اند. پس از آن لذت زندگانی های دیگران را به چشم تو می کشم. تیر حسد تو به من نخواهد نشست. مرد راستگو و ثابت قدم به راه خود می رود
اگر تو شاعر نباشی، بسیاری از حرف های من برای تو بی فایده خواهند بود
اگر تو شاعر باشی، دست به روی سینه ی گرم من خواهی گذاشت. من از درون قلبم به تو مردانه سلام می فرستم و از زیر اعماق سال های دراز، روشنی خود را اگر زیاد نکنم، کم نکرده و گوشه ای از اتاق ترا روشن می کنم
مرا مثل شمع روشنی بردار که می سوزم و به دیگران روشنایی می دهم
دوباره سلام من به تو ای جوان ناشناس که نمی دانم چه وقت متولد شده و مادر و پدر خود را می شناسی یا نه

نیما یوشیج
بهمن ماه 1318

برگرفته از مجموعه کامل اشعار نیما یوشیج / فارسی و طبری / تدوین: سیروس طاهباز با نظارت شراگیم یوشیج / انتشارات نگاه /تهران 1371 / چاپ دوم/ صص 613 و 614

منبع:تادانه

در ادامه مطلب مقاله ای ازاقای عادل جهان ارای اورده ام.ایشان در این مقاله به نوشته های نیما وتوضیحاتش درباره زبان تاتی اشاره کرده اند

ادامه مطلب

مديركل ميراث فرهنگي، صنايع دستي وگردشگري استان‌قزوين گفت: گويش "تاتي" براي ثبت ملي در فهرست ميراث معنوي ارائه مي‌شود.

دكتر"محمد بهرام‌زاده" روز يكشنبه در گفت وگو باايرناافزود: ما در زمينه ميراث معنوي پرونده‌هاي مهمي همچون گويش "مراغي" و "تاتي" را در دست داريم كه كار بر روي آنها به اتمام رسيده و بزودي براي ثبت اقدام مي‌شود.

وي ادامه‌داد: جمع‌آوري نمونه‌هاي گويشي"مراغي" نيز در زيرمجموعه پژوهش‌هاي مردم‌شناسي استان انجام مي‌شود و هم‌اكنون نيز كارشناسان ميراث فرهنگي استان مشغول بازنگري مردم نگاري‌هاي استان هستند.

بهرام‌زاده اظهار داشت: علاوه بر اين دو پرونده در زمينه گويش، آيين‌ها و مراسمي در استان قزوين وجود دارد كه قابليت ارايه براي ثبت ملي را دارا هستند، اما هنوز اولويتها براي ارائه پرونده‌هاي استاني براي ثبت مشخص نشده است.

گفتني‌است، گويش‌هاي"تاتي" در گستره وسيعي شامل روستاهاي قزوين،آذربايجان و اردبيل تكلم مي‌شود.

منبع:خبرگزاری جمهوری اسلامی

برخی از نا اگاهان فکر میکنند پهلوی ساخته ذهن شخصی بنام کسروی است.در مقالاتشان کسروی را میکوبند و به رساله اذری ان توهین میکنند و ان را دروغ میخوانند.بدون اینکه اطلاعی از متن کتاب مذکور داشته باشند.

جالب است بدانید کسروی فقط یکی از بسیار اندیشمندانی بود که در این باره تحقیق وبرسی کرده اند.بسیاری تحقیقات در این رابطه انجام شده که مانندرساله اذری کسروی انچنان اسمشان معروف و زبانزد نیست.حال دست زمانه اینچنین مقدر کرده که کسروی بخاطر انتقاد از مذهب شیعه در این زمان محکوم به الحاد شود.اما این ارتباطی به سایر تالیفات درخشان کسروی ندارد وان اثار را کمرنگ نمیکند.البطه در اینده ای نزدیک مقاله ای در باره زندگی کسروی و نگاهی به کتاب اذری کسروی در وبلاگ منتشر میکنم تا شاید کسانی که کسروی را نمیشناسند و بدون مدرک کتاب اذری ایشان را رد میکنند به واقعیت ماجرا پی ببرند.

امروز قسمت اول فهرستی از قسمتی ازتحقیقاتی که در باب زبان پهلوی یا تاتی انجام شده میگذارم.شاید نا اگاهان با نگاهی به این منابع دریابند که تاتی یکشبه و توسط یک شخص بوجود نیامده بلکه ریشه عمیق در تاریخ ایران دارد.

این لیست به کوشش دوست گرامی اقای بابک اذرتات تهیه شده وبرای اطلاع  در این وبلاگ هم منتشر میشود.در این لیست ۱۸۰ کتاب و مقاله از تاریخ کهن ایران و تاریخ معاصر در باره تات ها وزبان پهلوی معرفی شده.دوستانی که به این موضوع علاقع دارند میتوانند با مراجعه به این فهرست با مدارک تاریخی و تحقیقات در رابطه با زبان کهن ایران زمین اشنا شوند.

لازم به توضیح است این فهرست قسمت اول فهرست نام برده است

 

ادامه مطلب

دكتر محمد امين رياحي خويي

 « بخش نخست »

رساله‌ي «آذري، يا زبان باستان آذربايگان» نوشته‌ي كسروي تبريزي كه نخستين چاپ آن در 1304 شمسي منتشر شد و بعدها مكرر به چاپ رسيد، بي‌ترديد يكي از ارزنده‌ترين كارهاي او و اساسي‌ترين كشف و تحقيق در اين زمينه است كه به زبان‌هاي ديگر هم ترجمه شده و مورد قبول عالم علم قرار گرفته است و آن چه در اين شصت سال بعد از آن منتشر شده، دنباله‌ي كار محقق نخستين و در تاييد و تكميل كشف اوست. البته پژوهندگان آينده نيز نمونه‌هاي بيشتري از آن زبان از لابه‌لاي متن‌هاي نادر خطي (كه بعدا شناخته خواهد شد) يا از محاورات متداول در گوشه و كنار (اگر گذشت روزگار بگذارد و زبان رسمي كشور و لهجه‌هاي محلي دور و بر، امان دهند و آن‌ها را از ميدان به در نكنند) كشف و منتشر خواهند كرد، و بحث و تامل بيش‌تر، موضوع را روشن‌تر خواهد ساخت. اما درباره‌ي آن چه منتشر شده، ابهاماتي هست و در چند نكته جاي سخن باقي است...

 

ادامه مطلب

۱

این مقاله زیبارا اقای ایدین فرنگی (روزنامه نگار)از سفری که به کلور داشته اند نگاشته اند. 

بزرگداشت آيين رغائب در شهر وارثان زبان باستان ایران

اگر چه گراميداشت «شب رغائب» (شب اولين جمعه ماه رجب) در فرهنگ آذربايجان ريشه‌اي ديرينه دارد، اهالي منطقهء «شاهرود» در جنوبي‌ترين نقطهء استان اردبيل، نخستين جمعه ماه رجب را به عنوان «رغائب» جشن مي‌گيرند. در اين روز، اهالي شاهرود كه بيشترشان به زبان «تاتي» (زبان باستان آذربايجان و پهلوي قديم) سخن مي‌گويند، در شهر «تات زبان» «كلور» (واقع در منطقهء شاهرود) در جوار امام زاده عبدا... جمع مي‌شوند تا يك روز تمام را با مهر و شادي كنار يكديگر بگذرانند.منطقهء سرسبز شاهرود به مركزيت شهر «كلور» كه توسط كوه‌هايي عريان احاطه شده به علت وضع جغرافيايي خاص خود در طول تاريخ از يورش اعراب و مغولان در امان مانده و اهالي آن هم‌چنان زبان كهن خود را حفظ كرده‌اند. در ورودي كلور روي يك بيلبورد چنين نوشته شده است: «به شهر كلور، مهد زبان ايران باستان خوش آمديد». جمعيت شاهرود حدود 21 هزار نفر است و اين تعداد را بايد كل جمعيت متكلمين به زبان تاتي در سراسر جهان دانست. البته لهجه هاي مختلف تاتي در «شاندرمن»، «ماسال» و «تاكستان» نيز وجود دارد. اهالي منطقه هر سال به مناسبت نخستين جمعه ماه رجب، از اولين ساعت‌هاي روز در شهر كلور، زير كوه «پلنگاه» در دره اي سرسبز كه رودخانهء شاهرود در آن جاري است، كنار مرقد امام زاده عبدا... جمع مي‌شوند و سعي مي‌كنند روز را با شادي و صفا به شب برسانند. «رغائب» جمع «رغيبه» و به معناي چيزهاي خوب، مرغوب و پسنديده و نيز به معناي عطايا و بخشش‌هاي بسيار به كار رفته است. در فرهنگ شيعه شب اولين جمعه ماه رجب را رغائب مي‌گويند و اين باور وجود دارد كه حضرت خديجه در چنين روزي تمام اموال خود را در راه اعتلاي دين اسلام به حضرت محمد بخشيده است. آيين رغائب از سنت‌هاي ديرينهء شيعيان آذربايجان است كه در آن، ياد عزيزان از دست رفته با پختن انواع حلوا و غذاها و نيز با شستن قبر آن‌ها و خواندن فاتحه گرامي‌داشته مي‌شود. اما مراسم رغائب وارثان زبان باستان ايران در بين شيعيان آذربايجان بي نظير است.   هر چند، عده اي از اهالي كلور از شب قبل در اطراف امام زاده اتراق مي‌كنند اما مراسم رغائب تات ها از 9 صبح آغاز مي‌شود. حرم امام زاده عبدا... كه از نوادگان موسي بن جعفر، امام هفتم شيعيان به حساب مي‌آيد در ميان دو كوه خشك در درهء سرسبز شاهرود و در يك قبرستان قديمي‌قرار گرفته. دور تا دور محوطهء نسبتائ بزرگ مراسم را فروشندگان محلي غرفه بندي كرده و به فروش كالاهايشان مشغولند: لباس، پلاستيك، مواد غذايي، صنايع دستي، پوستر، پارچه، ظروف آشپزخانه، سي.دي و ... . تعدادي از اهالي هم چادر زده‌اند و اطراف امام زاده شلوغ است. مردم مي‌گردند و زيارت مي‌كنند; ديد و بازديد و خريد هم بخش‌هاي ثابت برنامه‌شان است. بازي و اجراي برنامه‌هاي شاد هم خاطرهء يك روز خوش را در ذهن شان حك مي‌كند. رييس شوراي شهر كلور مي‌گويد: «الان همهء اهالي كلور به اين‌جا آمده اند و مغازه اي را در شهر پيدا نمي‌كنيد كه باز باشد. اهالي روستاهاي اطراف هم آمده اند و همه همديگر را اين‌جا مي‌بينند.» «وحيد كنعاني» مي‌افزايد: «مراسم رغائب در كلور از گذشته هاي دور دست اجرا مي‌شدهء، اما پس از پيروزي انقلاب اين مراسم متوقف شده بود. سال 1383 شوراي شهر تصميم به احياي جشن رغائب گرفت و پس از مدت‌ها وقفه اين سومين سالي است كه آيين سنتي رغائب در كلور برگزار مي‌شود. شهردار كلور نيز كه عهده‌دار عملياتي كردن مصوبهء شوراي شهر بوده، عقيده دارد: «جشن رغائب داراي كاركردهاي زيادي است. از آن‌جا كه اين جشن روحيهء همدلي و طراوت را در جامعه ايجاد مي‌كند، تصميم گرفتيم جشن را در سطحي گسترده اجرا كنيم. رغائب در سال اول احياي خود در سال 83 به صورت منطقه‌اي برگزار شد، سال بعد به آن شكل شهرستاني داديم و امسال جشن را با همكاري ادارهء كل ميراث فرهنگي و گردشگري استان اردبيل به صورت استاني برگزار كرديم.» در محوطهء مراسم مرداني جوان با لباس هاي محلي و تفنگ هاي سرپر قديمي‌جلب توجه مي‌كنند. «يعقوب نصيري» 23 ساله يكي از همين جوان هاست. او مي‌گويد: «ما اين لباس ها را به مناسبت مراسم رغائب پوشيده ايم و اسلحه ها را هم ادارهء ميراث فرهنگي به صورت امانت، امروز در اختيارمان قرار داده. ما لباس هاي محلي را در روزهاي عادي نمي‌پوشيم و فقط در جشن ها و عروسي ها از آن‌ها استفاده مي‌كنيم.» اين مردان تفنگ بر دوش كه به ظاهر شكارچيان قديمي‌درآمده‌اند به صورت نمادين وظيفهء نظم و تامين مراسم را بر عهده دارند. «صغري صادقي» زن تات شصت ساله اي كه از سال ها پيش در مراسم رغائب شركت كرده، به زبان تركي مي‌گويد: «ما اين‌جا زيارت كرده و براي خود و فرزندان مان از امام زاده شفا مي‌گيريم. خريد هم مي‌كنيم. همه فاميل هاي مان را هم مي‌بينيم. پول نذري هم به امام زاده مي‌دهيم.» «جعفر شايگاني» فروشندهء 22 ساله‌اي كه در يكي از غرفه‌ها تنقلات مي‌فروشد، اظهار مي‌كند: «ما سالي سه بار در امام زاده غرفه مي‌زنيم: نوروز و سيزده‌بدر و رغائب. مسافرها از تالش و رشت و اردبيل و خلخال و ماسال هم به اين‌جا مي‌آيند.»گردهم‌آيي يك روزه تات ها در روز رغائب كه به نيت جشن انجام مي‌گيرد، فرصت خوبي است براي ديد و بازديد و خريد. مردم براي خريد كردن در اين روز شعف خاصي دارند. «حسين خيرخواه» نوجوان 14 ساله‌اي است كه از سال 83 هر سال در مراسم جشن رغائب شركت كرده. پدر و مادر تات زبان او ساكن تهران هستند و حسين امسال به تنهايي براي شركت در مراسم به كلور و به خانهء مادربزرگش آمده. او مي‌گويد: «رغائب جشن سنتي ماست. من هر سال به اين‌جا مي‌آيم. اين‌جا خيلي به من خوش مي‌گذرد و مي‌توانم همه فاميل هاي مان را هم ببينم.» وي در برابر اين پرسش كه آيا در تهران نيز به زبان تاتي حرف مي‌زند يا نه، پاسخ مي‌دهد: «در خانه، پدر و مادرم با هم تاتي حرف مي‌زنند، اما من نه.» وقتي به او مي‌گويم كه پس با اين حساب نخواهي توانست به بچه‌هايت تاتي ياد بدهي، با اعتماد به نفس اظهار مي‌كند: «چرا نمي‌توانم. من به بچه‌هايم زبان تاتي را ياد خواهم داد و آن‌ها را به اين‌جا خواهم آورد تا با سرزمين مان آشنا شوند.» جشن رغائب تات‌ها علاوه بر ديد و بازديد و خريد، بخش هاي ديگري هم دارد: احياي برخي بازي هاي محلي و قديمي، مسابقه طناب كشي و معركه گيري و راه رفتن روي طناب و اجراي نمايش و ... . روز رغائب همهء اهالي كلور و روستاهاي اطراف را مي‌شود در امام زاده عبدا... ديد. در كنار پيرزن ها و پيرمردهاي تاتي كه با تني ضعيف و لرزان خود را به امام زاده رسانده اند، چهرهء مهماناني كه از شهرهاي ديگر براي ديدن مراسم به اين‌جا آمده اند نيز جلب توجه مي‌كند. من در گفت‌وگوهايم جوانان كرمانشاهي، رشتي و اردبيلي و تهراني‌اي را ديدم كه براي شركت در جشن رغائب تات زبان ها، كيلومترها راه را پيموده بودند.  پسر جوان 18 ساله اي كه كلاه محلي به سرگذاشته و عينكي دودي به چشم زده بود، در مورد زبان تاتي مي‌گويد: «من در كلور زندگي مي‌كنم، تاتي را هم بلدم اما به اين زبان صحبت نمي‌كنم. چون تاتي را خوب ياد نگرفته‌ا‌م، مي‌ترسم اشتباه حرف بزنم. البته من زبان مان را دوست دارم و فكر هم نمي‌كنم از بين برود.» «هرا احدزاده» 28 ساله، مسوول غرفهء صنايع دستي كه در غرفه‌‌اش دستمال‌هاي محلي، گيوه (پاتاني) و جوراب هاي دست‌باف (گوره) مي‌فروخت، در مورد لباسه‌اي محلي زنانه اظهار مي‌كند: «اين لباس‌ها را در روزهاي عادي فقط زنان مسن مي‌پوشند ولي زنان جوان صرفائ در جشن ها و مراسم‌هاي خاص از آن‌ها استفاده مي‌كنند. راه رفتن با اين لباس ها سخت است و در شهرها هم جلب توجه مي‌كند. گيوه و جوراب دست باف پشمي‌هم طبق سنت هاي ما بايد در بين جهاز همه دختران باشد.» البته در محوطهء امام زاده دختران نوجوان و خردسال زيادي را هم مي‌شد ديد كه به شيوهء مادربزرگ‌شان لباس محلي به تن كرده بودند.

      شاهرود و كلور در انتهايي‌ترين نقطهء جنوبي استان اردبيل و در شرايط بن بستي قرار گرفته اند. ارتباط منطقه با مركز استان اندك است و هنوز هم اكثر اردبيلي‌ها از وجود چنين منطقه‌اي در استان‌شان مطلع نيستند. همين شرايط بن بستي و تفاوت هاي زباني سبب شده كه كمتر ايراني اي از وجود وارثان زبان باستان ايران در منطقه‌اي دور دست در شمال‌غرب كشور مطلع باشد. مسوولان كلور اميدوارند برگزاري مرتب و باشكوه آيين رغائب، كلور را به تمامي‌ايرانيان معرفي كند و به همين نيت وقتي از رييس شوراي شهر كلور مي‌خواهم به زبان تاتي چيزي براي من بنويسد، او اين جمله را انتخاب مي‌كند: «خدا شمه پشت و پناه ببو... سال بعد شمه هنيه در اين‌جا بينم.»

منبع

۲

.گزارش روزنامه ابرار از برپايي جشن رغايب

 

جشنواره فرهنگى و گردشگرى رغايب در شهر كلور استان اردبيل برگزار شد

دومين جشنواره فرهنگى و گردشگرى «رغايب» همزمان با روز رغبه و نخستين جمعه ماه رجب در محل امامزاده عبدالله شهر كلور از توابع استان اردبيل برگزار شد.به گزارش ايسنا اين جشنواره فرهنگى و آيينى كه همه ساله پس از آيين هاى شب رغبه و از صبحگاه اولين جمعه ماه رجب برگزار مى شود، داراى مراسم و آداب و رسوم خاصى است.مردم اين محل و آبادى هاى اطراف به منظور برآروده شدن آرزوهاى خود در محل امامزاده عبدالله شهر كلور و در دامن باغها و چمنزارهاى دل انگيز محل گرد هم آمدند و آيين هاى رغايب سالهاى دور را به صورت نمادين به نمايش گذاشتند.اين آيين بنا به اقوال افراد كهنسال ازسالهاى دور و از زمان قاجار و يا شايد سالهاى دورتر در منطقه رواج داشته و در كتاب «تاريخ و جغرافى دارالسلطنه تبريز نوشته شاهزاده نادر ميرزا - ص ۳۰۸» نيز به آن اشاره شده و آمده است: «چون پنج شنبه اول رجب رسد، ليله الرغايب باشد.»مانند بسيارى ديگر از سنت هاى منطقه آذربايجان در جشن رغايب نيز نامزدها همديگر را فراموش نمى كنند و فرستادن حلوا در اين روز به خانه نامزدها از ضرورى ترين امور محسوب مى شود.اين آيين مذهبى و محلى درشهر كلور از توابع شهرستان خلخالنسبت به ساير مناطق آذربايجان پررنگ تر است و همه ساله با محوريت زنان و با اجراى مراسم خاص برگزار مى شود.در اين آيين فرهنگى همچنين زنان، دختران، مردان و جوانان با پوشيدن لباسهاى نو و رنگارنگ جلوه هايى از نشاط، شادمانى و گوشه هايى از آيين زندگى مردمان اين منطقه سرسبز ايران زمين را به نمايش گذاشتند.در حاشيه اين جشنواره نمايشگاهى از آثار و صنايع دستى منطقه نظير وسايل سفالى، گليم، فرش، جاجيم، جوراب هاى پشمى دستباف، نان و غذاهاى محلى نيز بر پا شد.عده اى ازاهالى محل در حاشيه اين جشنواره بر اساس نذر و نياز با پخت و توزيع آش، حلوا و غذاهاى محلى در حق اموات خود خيرات كرده و از شركت - كنندگان طلب آمرزش كردند.شركت كنندگان در اين جشنواره متنوع فرهنگى و گردشگرى كه به مدت يك روز كامل و همراه با اجراى موسيقى و نمايش محلى برگزار شد، روز آدينه شادى را در دامن طبيعت و باغهاى سرسبز منطقه كلور خلخال سپرى كردند.مديركل ميراث فرهنگى، صنايع دستى و گردشگرى استان اردبيل در آيين گشايش اين جشنواره گفت: جشنواره رغايب به منظور بهره گيرى از ظرفيت هاى فرهنگى منطقه براى جذب گردشگر برگزار شده و خوشبختانه در دومين سال برگزارى موجب حضور بيشتر مردم و گردشگران در اين منطقه شده است.مسعود علويان صدر افزود: برگزارى اين جشنواره موجب تقويت مديريت منطقه در زمينه پذيرايى و ارايه خدمات به گردشگران مى شود و موجب عملى شدن سياست راهبردى همه مكانى شدن گردشگرى در كشور مى شود.وى آيين رغايب را نمادى از ظرفيتهاى بالقوه و شناخته نشدهفرهنگى مناطق مختلف ايران براى توسعه گردشگرى ذكر و بيان كرد: امسال با تدارك و پيش بينى برگزارى ۳۲عنوان جشنواره گردشگرى در استان اردبيل معرفى جاذبه ها و قابليتهاى گردشگرى استان شتاب بيشترى گرفته است.وى اضافه كرد: رغايب يك سنت مذهبى اسلامى است و برپايى آن توسط مردم منطقه آذربايجان نشان دهنده عمق اعتقادات دينى و مذهبى آنها بوده و به عنوان سنتى اسلامى بسيارى از فضيلت هاى نيك اسلامى را در خود جاى داده است.

پيوند ميان تات ها و تالش ها پيوندي نا گسستني است.بي شك مناطق تات نشين و تالش نشين در گذشته و قبل از تقسيمات منطقه اي و استاني يك سرزمين و با گويش مشترك وفرهنگ غني ايراني اصيل بوده.اگر نيك بنگريم خواهيم ديد گفتار تالشي و تاتي به جز اندكي تفاوت لهجه وكمي اختلاف در اداي بعضي كلمات ساير افعال و كلمات و اصتلاحات و در كل فرهنگ ادبيات اين دو گويش يكي بوده وريشه مشترك دارد كه همانا زبان و گويش پهلوي است كه زبان تاريخي ايران زمين است.

بي شك تالشان و تات ها يگانه پاسداران گويش باستاني ايران زمين بودند واين گويش پاك را با تمام سختي ها ورنج هايي كه بر اين مردم رفته حفظ كرده اند تا به دنيا ثابت كنند ايران كشور بي همتايي است و مردمانش هرگز گذشته و تاريخ پر بار خود را فراموش نخواهند كرد و سينه به سينه به ايندگان وفرزندان خويش انتقال خواهند داد تا تاريخ و فرهنگ اصيل ايراني زنده بماند.

مدتي است عده اي از فريب خوردگان ودشمنان ايران زمين ونوكران اجانب با پخش شايعاتي ادعا ميكنند تات ها و تالش ها بوميان اصلي اين مناطق نبوده اند وتوسط حكومت ها به اين مناطق كوچ داده شده اند.كور دلاني كه براي خوشنودي اربابان خارجي شان به فرهنگ و ادب و هنر و گذشته اين منطقه دست درازي ميكنند تا شايد بتوانند خدشه اي به اين فرهنگ غني وارد سازند.زهي خيال باطل!مردمان اين سرزمين با پيشينه درخشان خود و با داشتن هزاران مدرك و عدله معتبر ثابت كرده اند اين منطقه متعلق به تات ها و تالش ها بوده هست و تا هميشه تاريخ خواهد بود.

بي شك خوانندگان اين وبلاگ و تمامي تات ها و تالش  ها استاد علي عبدلي كلور را نيك ميشناسند.

جناب عبدلي يك تات زبان زاده كلور هستند كه مقيم استان گيلان و شهر رضوان شهر هستند.محققي كه سالهاست تلاش ميكند فرهنگ تالشي و تاتي را به مردمان ايران معرفي نمايد.بي شك نام كتاب هايي كه ايشان در رابطه با اين فرهنگ بزرگ نگاشته اند به گوش شما رسيده و يا اين كتاب ها را خوانده ايد.همچنين ايشان با راه اندازي چندين سايت و وبلاگ در اينترنت موجبات اشنايي بيشتر مردم با فرهنگ و گويش پهلوي بوجود اورده اند

يكي از اين سايت ها تار نماي پايگاه تالش پژوهي علي عبدلي است.

امروز وقتي اين سايت را ميخواندم به نكته اي بر خوردم.مطلبي كه بار ها در سايت ايشان ديده بودم ولي به ان توجه نكرده بودم.

نقل قول از سايت ايشان:

در حالي كه به علت انجام نگرفتن پژوهش هاي باستان شناسي كافي در تالش ، ادعا مي شود كه تالشان در زمان باستان خط و كتابت نداشته اند ، از چند سال پيش تاكنون آثاري در اين منطقه به دست آمده است كه چنان ادعا هايي را قطعاً رد مي كند . از جمله آن آثار  تصوير كتيبه هاي نا خوانده اي است كه در اختيار اين سايت قرار دارد

اين كتيبه ها كه عكس هايشان را مشاهده ميفرماييد به خط ميخي و به خطي ديگر نوشته شده كه براي بنده اشنا نيست.ليكن انچه مسلم است اين كتيبه ها به خط بايغوري يا اويغوري كه برخي خارجي ها در چند سال اخير ادعا ميكنند در اين منطقه رايج بوده نيست.اين سند ديگري بر رد ادعاي زياده خواهان و خواستاران تجزيه ايران عزيز است.

اين كتيبه ها وساير اثار باستاني كه در اين مناطق يافت شده نشانگر گذشته پر افتخار وپيشينه فرهنگي مردمان اين سرزمين است.

يادم مي ايد يكي از نوكران اجنبي با نام مستعار( التاي )در يك كامننت برايم نوشته بود:

تو غلت ميكني ميگي تاتها آريايي هستند!!

تاتها تورك هستند كه زبانشان در دوران پهلوي هاي بي‌شرف عوض شده!!!!

كمي تاريخ بخوان بي‌سواد

حال در جواب بايد به ايشان بگويم اقاي التاي شما غلط ميكنيد كه چنين حرفهاي بي ربطي ميزنيد بدون اينكه كوچكترين اگاهي از گذشته اين سرزمين داشته باشيد.حتي نميدانند كه نمونه هاي فراواني از ادبيات تاتي و تالشي در زمان قاجار وحتي صفويه در حال حاظر موجود است كه ثابت ميكند نه در زمان حكومت پهلوي و نه در هيچ زمان ديگري زبان اين مردم تغيير نكرده.بلكه سرافرازانه بايد گفت اين مردمان از زبان و فرهنگ خود پايداري كرده اند و انرا پاس داشته اند.

تات ها و تالش ها پهلو زبان بوده اند هستند و خواهند ماند!

اصل تصاوير و خبر مربوط به ان در سايت پايگاه تالش پژوهي علي عبدلي موجود است

اما جاي تاسف دارد كه بگويم هر ساله مقادير زيادي از اين كتيبه ها و اثار باستاني و اسناد فرهنگي اين مردمان بدست عده اي بي خرد در بازار مكاره بدست سودا گران وقاچاقچيان تاريخ سپرده ميشود تا راهي موزه هاي معتبر يا كلكسيون هاي خارجي شود بدون اينكه كوچكترين نامي از محل كشف اين اشيا ذكر شود.

مناطق تالش و خلخال براستي بهشت قاچاقچيان اشياي عتيقه پيش و پس از اسلام شده است.اي كاش دولت ايران با حمايت وخريد عادلانه اين اشيا از يابندگان و تحقيقات باستان شناسي مانع خروج اين اشيابي نظير ار ايران ميشد!

منبع

بلبل كه بهانه اي برايش بس بود....گل ناز كه كرد طالب نقشش شد

سجاد نظری دوست و همشهری فرهیخته تات زبان وبلاگی دارد که در ان اشعار بسیار زیبایی به تاتی و فارسی نگاشته است.

نام وبلاگ آوای ورازشت است.سجاد نظری در باره این وبلاگ و اهدافش میگوید:

نمی دونم از کجا باید شروع کنم فقط اینو بگم که خودمو در این حد نمیدونم که به عنوان یه شاعرحرفه ای  بخوام پیش اساتید حرفی برای گفتن داشته باشم. راه اندازی این وبلاگم –البته اگر دوامی داشته باشه- بیشتر به پیشنهاد دوستان بود. هدفمم این بود که فقط اشعار محلی به زبان تاتی- چه اشعار خودم و چه دیگران- رو تو وبلاگ بذارم و بیشترم به خاطر پاسداری از این گویش محلی که تا حدودی متاسفانه به فراموشی سپرده شده. اما بعد به این نتیجه رسیدم که حالا که قراره سر دوستان رو درد بیارم یکدفعه کامل و جامع این کارو کنم که خوب بهتره. به هر حال شعر چه فارسی و چه تاتی شعره و من عاشق هر دوشون. دست همه اساتید و دوستان رو می بوسم و از نقد و نظراتشون –اگر لیاقت داشته باشم- بهره مند خواهم شد.

اگر عمری باشه انشاالله

لینک وبلاگ ایشان در لیست پیوند های وبلاگ کلور موجود است.

با ارزوی پیروزی و بهروزی برای ایشان.

چند دو بیتی از سجاد نظری:

 

شَبان شنبهَ شَبِ ای دل اسیریم      

اسیر ِ یار ِ بی مهر ِ عزیزیم

یارم هَندهَ که چون آلالهَ مانِه

به هر گُل آرسم از سَر به زیریم

 

دلا از دست تِه دیوانَه بومَه

 

اسیرِ ساقی و میخانَه بومَه

 

مَکَه فیکری که انجامِش مَشام دان

 

چَکیسه دل به کنج خانه بومَه

 

برای اشنایی بیشتر با ایشان و اشعارشان حتما سری به وبلاگ ایشان بزنید!

خوشبختانه با خبر شدم استاد عبدلي كتاب جديدي تاليف كردند با عنوان تات هاي ايران و قفقاز

مقدمه كتاب با متن زير اغاز ميشود

ضرب‌المثل‌ قديمي‌ «باش‌ سيز بورك‌ اولمز ، تات‌ سيز تورك‌» را شنيده‌ايم‌. به‌ راستي‌ اين‌ دو چه‌رابطه‌اي‌ باهم‌ دارند. رابطه‌ ترك‌ و تات‌ به‌ چه‌ زماني‌ مي‌رسد وچرا مانند كلاه‌ و سر لازم‌ و ملزوم‌ يكديگر خوانده‌ شده‌اند؟.
اگر تركان‌، قوم‌ و ملت‌ مشهوري‌ هستند كه‌ اكنون‌ دربخشي‌ از آسيا پراكنده‌اند، تاتها كيستند كه‌ نامشان‌ همه‌ جاهمراه‌ ترك‌ است‌ و سايه‌ به‌ سايه‌ ي‌ نام‌ ترك‌ وارد اسناد ومنابع‌ تاريخ‌ ايران‌ شده‌ است‌؟ آيا در زمانهاي‌ كهن‌، هنگامي‌كه‌ هنوز تركان‌ در سرزمين‌ اجدادي‌ خود واقع‌ در دامنه‌هاي‌جنوبي‌ رشته‌ كوههاي‌ آلتاي‌ به‌ سر مي‌بردند با تات‌ آشنابودند و يا در زمانهاي‌ بعد كه‌ دامنه‌ تهاجم‌ و مهاجرتهاي‌خود را به‌ سوي‌ غرب‌ و خاك‌ ايران‌ گسترش‌ دادند، با مردمي‌كه‌ «تات‌» ناميده‌ مي‌شدند، ارتباط‌ برقرار كردند و مانند كلاه‌و سر لازم‌ و ملزوم‌ همديگر شدند .
بنا به‌ برخي‌ روايات‌ اگر تات‌ نامي‌ است‌ كه‌ تركان‌ بر ايراني‌زبانان‌ نهاده‌اند، پس‌ چرا اهالي‌ افغانستان‌ و تاجيكستان‌كنوني‌ كه‌ از دير باز همسايه‌ تركان‌ بودند، تات‌ خوانده‌نشده‌اند. آيا واقعا" تات‌ و تاجيك‌ و تازيك‌ برساخته‌ از يك‌ماده‌ لغوي‌ و داراي‌ يك‌ معني‌ هستند ؟
و دهها پرسش‌ ديگر كه‌سعي خواهد شد براي‌ آن‌ ها پاسخي مستند و علمي پيدا شود.

اميدوارم به زودي شاهد انتشار اين كتاب ارزشمند باشيم تا بهتر خود و زبان پدريمان را بشناسيم.

نكته:علي عبدلي تاليفات زيادي در باره تات ها و تالش ها دارد.تا جايي كه بنده خبر دارم بخاطر تحقيقات ايشان از سوي يكي از دانشگاه هاي شوروي دكترا اعطا شده.

به جرات ميتوانم بگويم علي عبدلي يك تنه بار سنگين شناساندن فرهنگ ما را به جهان و حتي خودمان به دوش ميكشد.ايشان با داشتن چندين كتاب و مقاله مهمترين سهم را در شناساندن تات ها در تاريخ معاصردارد.

ايا وقت ان نرسيده حد اقل يك تقدير از اين نويسنده و متفكر بزرگ انجام پذيرد؟

سايت اقاي علي عبدلي را حتما ببينيد

 

فايل زيرسخنرانی علی پور صفر با عنوان تاتها را بهتر بشناسیم است که در تاریخ 5/3/86 در موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران ایراد گردیده است.

فايل صوتي را اينجا دانلود كنيد

شخصی در یک کامننت اشاره کرده بود که تات ها یهودی هستند.این مطلب رو قبلا هم از یک محقق ارمنی که در باره تاریخ ایران تحقیق میکرد شنیدم.البطه اون زمان زیاد به این موضوع توجه نکردم.حالا که میبینم دوست دیگری هم این نظر رو داره از همه کسانی که در این باره اطلاع دارند خواهش میکنم مقالات خودشون رو در این باره برام بفرستند تا بهتر بشه در باره این موضوع بحث کرد.

 توضیح:مقاله زیر را شخصی با نام مستعار (تات یهود)در بخش کامننت وبلاگ نوشته اند و صحت این نظریه مورد تایید مدیر وبلاگ کلور نمیباشد وصرفا جهت بحث در این مورد به این گفتار انتقال یافته.

قبل از اسلام یهودی ها در مناطقی که اکنون تاتها هستند پراکنده شده بودند از اذربایجان تا خراسان قسمتهایی از افغانستان امروزی هم یهودیه نام داشت به انها عربهای شرقی هم می گفتند حتی هم اکنون نیز عده زیادی از تاتها به دین نیاکان خود یهودی باقی مانده اند احتمالا تاتها یکی از طوایف گمشده یهود هستند همان طور که پشتونها تاجیکها بلوچها و کردها سندی ها کشمیری ها هم احتمالا یهودیهای ایرانی شده باشند و مربوط به همان طوایف گم شده یهود باشند البته این اقوام را جز عربها هم به حساب اورده اند ولی به احتمال زیاد یهودی هستند چون قبل از اسلام به یهودی ها عربهای شرقی هم می گفتند بلوچها و پشتونها و کشمیری ها نمادی همانند یهودی ها دارند تاجیک و تات هم به غیر ایرانی هایی که در نزد ایرانیان پرورش یافته اند گفته می شود دی ان ا کردها هم نشان داده که اریایی نیستند تمام این اقوام ذکر شده سامی نژاد هستند که با ایرانیان در امیخته اند و زبانشان ایرانی شده تاتها یکی از اقوام تشکیل دهنده اذربایجانیها هستند قسمتهایی از اتفاقات تورات هم در اذربایجان اتفاق افتاده.تاتها همان یهودی های مسلمان و فارس شده هستند اکثر تاتها سید هستند البته در ایران دو نوع سید داریم سیدهایی که از نسل پیامبر و امامان هستند و در حقیقت عرب هستند و سیدهایی که یهودی بودند و مسلمان شده اند مثل تاتها

۱.

اين مطلب را در ويكي پديا خواندم.براي اگاهي بيشتر به ويكي پديا مراجعه كنيد.

 تات‎های کلیمی مذهب که خود را «داغ جوودی» یعنی یهودی‎های کوهستانی می‎نامند و اکثرا در داغستان ساکن هستند.

در این مساله که عده ای از تات ها در قفقاز از ایین یهودی پیروی میکنند شکی نیست.اما مساله ای که فکر من رو به خود مشغول کرده این کامننت اقای یهودی است.با دقت بخوانید

لازم به توضیح دوباره است هیچکدام از نظریات ایشان مورد تایید بنده(مهدی جم پور)نمیباشد!

من به همزبانان تاتی خودم توصیه می کنم واقع بین باشند و گول نخورند تاتها اریایی نیستند بلکه یهودی هستند اگر تاریخ را مطالعه کنید به راحتی به این مساله پی خواهید برد زبان تاتها در زمان ساسانیان به زور به فارسی تغییر یافته است همانند زبان کردها تالشها و بلوچها بنابراین ما نباید بیخودی خود را قاطی دعواهای ترکها و فارسها بکنیم بلکه باید هویت خودمان را نگهداریم همانطور که اجدادمان به خاطر این امر زحمات بسیار کشیده اند فارسها تهران قزوین رودهن بومهن کرج را که شهرهایی کاملا تات نشین بوده اند و حتی معنی اسم این شهرها هم فقط در زبان تاتی وجود دارد غصب کرده اندحتی از نامگذاری تاتستان بر روی تاکستان وحشت داشتند ما تاتها هرگز فارس نبوده و نیستیم بلکه ما هم از فرزندان اسراییل هستیم و حتی بیشتر از فارسها در ایران سابقه سکونت داریم

بنده احتمال میدهم ایشان یکی از علاقمندان و سر سپردگان اقای پورپیرار نویسنده جنجالی است که با نظریات بی پایه و اساسی که میدهند قصد تحریف تاریخ ئو فرهنگ ایران را دارند.

این نظریات نشات گرفته از ذهن ایشان است.شاید هم تات یهود خود اقای پورپیرار باشند که قصد دارند یکشبه برای تات ها و تالش ها هم تاریخی جدید بنگارند.

اگر تات ها یهودی بودند چرا در کلور و دیگر مناطق تات نشین تا کنون کوچکترین اثری از یهودی بودن این قوم(تات)یافت نشده؟چرا یهودیانی که به قول پورپیرار تخت جمشید را چند سال قبل ساختند در کلور چیزی نساختند تا چند سال بعد ثابت کند تات ها یهودی هستند؟

چرا هیچ رد پایی از فرهنگ و زبان عبری در شهر های تات نشین ایران یافت نمیشود؟

چرا زبان تاتی نزدیکترین گویش به زبان زردشتی است؟با هزاران کلمه مشابه وحتی کلماتی یکسان؟!

اقای تات یهود شما فکر میکنید تاریخ به همین سادگی قابل تغییر است؟

در ضمن چرا این یهودی ها که به قول پورپیراراینقدر تلاش کرده اند برای ایران تاریخ و هویت جعلی بسازند این انرژی وسرمایه را صرف ساخت بنا های یهودی در سرزمین فلسطین نکردند تا اکنون مجبور باشند برای اثبات اینکه فلسطین سرزمین پدری شان است به حفر تونل زیر مسجد الاقصی روی بیاورند؟

اقای عزیز.به این راحتی نمیتوان برای کسی هویت ساخت و یا هویت و فرهنگ را از قومی زدود!

شما در بخشی از نظریاتتان گفته اید سید(سادات) های کلور همان یهودی های مسلمان شده هستند.

اولا چرا یهودی ها باید سید شوند؟

ثانیا سادات کلور که سابقا در محله ای بنام میره دره ساکن بودند اکثرا مهاجرانی هستند که بخاطر میهمان نوازی کلوری ها و علاقه ایشان به خاندان پیامبر (ص)در کلور ساکن شده اند و اکثرآتوسط مردم کلور مورد حمایت و احترام هستند وسالهاست که در کنار سایر مردم به خوبی زندگی میکنند.

از پدر بزرگم مرحوم عباد الله جم پور شنیدم که میگفت اکثر سادات کلور در ۱۰۰ سال اخیر به کلور مهاجرت کرده اند.حتی در باره این مهاجران به کلور خاطراتی هم برایم تعریف کرده اند.

با این اوصاف هنور فکر میکنید سادات کلور یهودیان سابق کلور بوده اند؟

باید اضافه کنم اقوام یهودی و سایر ادیان الهی وتمامی انسانها برای اینجانب محترم هستندواین نوشتار فقط برای این است که به اقای تات یهود بگویم تات ها یهودی نبوده اند و فرهنگ تمدن و زبان مخصوص به خود را داشته اند.

باز هم چنانچه ایشان دفاعی از نظریه خود دارند میتوانند ارسال نمایند تا در وبلاگ درج شود.

 

با درود بی پایان به همه دوستان گرامی که در این مدت به وبلاگ کلور سر زدند و نظرات خودشون رو برای پر بار تر کردن این وبلاگ نوشتن.مدتی بود بخاطر مشغله و درس نمیتونستم به وبلاگم سر بزنم.وقتی دیدم اینهمه نظر دادین شوکه شدم.خوشحالم که با اینکه وبلاگ به روز نبوده اینقدر مخاطب داشته و ناراحت از اینکه برخی افراد از محیط فرهنگی این وبلاگ برای دعوا های پوچ نژاد پرستانه استفاده میکنن .یک بار دیگه از همه خانوم ها و اقایان پان ترک و شووون فارس و همه انتی پور پیرار ها و ...خواهش میکنم این وبلاگ رو میدان جنگ خودشون نکنند.اگه شما با هم دعوا دارید بفرمایید جلوی خونه خودتون دعوا کنید.این وبلاگ یک وبلاگ فرهنگیه که برای معرفی شهر کلور و زبان تاتی پهلوی و دیگر شهر هایی که به زبان تاتی و طالشی صحبت میکنند است.اگر در باره این گویش و شهر ها و روستا های پلهو نشین اطلاعات و مقالاتی دارید برای پر بار تر کردن این وبلاگ و ابراز عقایدتون این مطالب رو برای من بفرستید تا به اسم خودتون در وبلاگ ثبت بشه.

ممنون از همکاری همه شما عزیزان

 

مثل همیشه مشغول گشت و گذار در اینترنت بودم تا شاید مطلب جدیدی در باره تات ها و کلور بیابم.به وبلاگ جالبی برخورد کردم به نام تات ها و ایران که دوست گرامی اقای سید علی موسوی نگارنده این وبلاگ است.مطالب جالبی در باره تات ها در وبلاگ ایشان یافتم که برای اطلاع شما ان مطالب را اینجا میگذارم.

حتما از وبلاگ اصلی این دوست عزیز هم دیدن فرمایید.زیرا تشویق شما موجب خواهد شد تا این دوست عزیز باز هم در باره تاتی مطلب بنویسد.

مقاله انواع گویش های تاتی با نواحی سکونت وآداب ورسوم آنها به قلم سید علی موسوی.

با وجود تضعيف روز افزون زبان ايرانی آذربايجان از زمان غلبه مغول گويش های اين زبان به کلی از ميان نرفته بلکه هنوز در نقاط مختلف آذربايجان و ديگر  نواحی ايران بزرگ بطــور پراکنـده و غالبآ به نام تاتــی به آنها سخن  می گوينــد اين گويش ها از شمــال به جنوب به اجمال عبارتند از :

1- گويش هــای تاتی طـارم عليـا استــان زنجان  شامل روستاهای :  نوکيان ،سياهورود، بنــدرگاه، کلاسر، هزار رود، جمال آباد، باکلور، چرزه، جيش آباد و قــوچان می باشد.

2- عمده روستاهای بخش شاهرود خلخال شامل: اسکستان، اسبو، درو، کلور، شال، ديز، کرين، لرد ، کهل، طهارم، گلوزان، گيلوان ، گرد آو ، گندم آباد و همچنين کرنق در دهستـــان خوروش رستـم و کجل در بخـش کاغذ کنان همان شهرستان .

 

 

 

3- گويش کرينگان ، ازدهات ديزقار خاوری در بخش ورزقان شهرستان اهر.

4- گويش کلاسور لاوينه رود، ازدهات بخش گليبر شهرستان اهر.

5- گويش گلين قيه ازدهات دهستان هرزند در بخش زنور شهرستان مرند.

6- گويش عنبران در بخش نمين شهرستان اردبيل .

7- گويش های تاتی اطراف کوه رامند در جنوب و جنوب غربی قزوين و طالقان و اشتهارد.

8- گويش های تاکستان، چال، اسفرورين، خيارج ،خوزنين، دانسفــان، ابراهيم آباد و سگز آباد که به تاتی خلخال نزديک اند.

9- گويش های تالش ، از الله بخش محله شاندرمين در جنوب تالش شوروی و در شمال ايران که اصولاً به زبانهای تاتی آذربايجان وابسته اند.

 

 

36نوروز وديگر جشن های بزرگ تاتها

 

  نوروز جشن بزرگ ملي ايرانيان است جشن رستاخيز طبيعت و  تجديد حيات و زندگـــي است.جشن حركت، جنب وجوش ،تكاپو وكار است .جشن طبيعت است.عيد نوروز وگرامي بودن آن نزد ايرانيان بسيار قديم وكهن است .

 ابوريحان بيروني كه نوشته هايش در زمينه ي نوروز غني ترين و معتبر ترين آثار مكتوب است مي گويد :

نخستين روز است از فروردين و از اين جهت روز نو نام كردند كه پيشاني سال نو است .

نوروز خاص ايرانيان نيست چرا كه جشن سال نو در مصر ،بين النهرين ،هند ،تاجيكستان،افغانستان وممالك ديگر نيز برگزار ميگردد، ليكن ايرانيان جزء اقوام معدودي هستند كه اين جشن را به شيوه ي خاص خود هرساله برگزار كرده وتاكنون زنده  نگاه داشته اند .

پس از اسلام هم با گذاشتن كتاب آسماني قرآن بر سر سفــــره  نــوروزي به قداست آن  افزوده تا اين سنت را هر

 

چه پربارتر حفظ كنند .

اما تات ها از جمله وفاداران ميراث باستاني ايران عزيز هستند و با برخورداري از فرهنگ والا يكي از قديمي ترين سنن مناسك و آداب و رســوم  را به شيوه سنتي حفظ نموده اند. اين فرهنگ ريشه دار با پيشينه اي چند هزار ساله بر تارك فرهنگ ايران مي درخشد معمولا مجموعه آيين تات ها كه به شكل جزيره هاي كوچكي در سر زمين پهناور ايران سكونت دارند از چهارشنبه سوري  آغاز ميگردد و با آيين سيزده بدر نوروز پايان مي يابد.

 دربين تات ها يك هفته مانده به نوروز با ترانه هاي پيش قراولان نوروز ( نوروز نامه خوانها يا بهارآمد خوانها)معروفند  نوروز شروع مي شود.بهار آمدخوانها درگروههاي دو نفره تا حداكثر هفت نفره  درب به در ويا خانه به خانه مي روند وترانه هاي نوروزي مي خوانند و هرخانواده نيز به ميزان وسع مالي  به نوروزنامه خوانها هديه اي نقدي ويا غيـر نقدي مي دهند .

امروزه نيز نوروز يكي از گراميترين جشن همبستگي قومي وملي ايران است . علي الخصوص برگــزاري آن نمايانگـــر اصالت ، هويــت ، جاودانگــــــي، و نشا نــه ي

 

جلوه هاي روح ملت ايران در همـــه اقشار و از جمله تات زبانان است كه همانند فصل بهار درهمه امور معنوي ومادي ( محبت صفا ، صميميت ، دوستي ، صلحه رحم، لباس نو و منزل شكيل وتميز و....) جايگزين كينه ها وكدورت ها مي گردد.

جشن ديگری هم هنگام بر داشت محصولات کشاورزی و در آغــــاز پائيز در ميان دشت گندم زار و يا خرمن بر پا می نمودند که اين جشن بر گرفته از سنت جشن مهرگان که در روزگاران قديم بوده بر جای مانده وتا قبل از ورود ماشين آلات صنعتي به روستاها اين مراسم همچنان ادامه داشت .

از ديگر جشن ها در ميان تات ها مراسم عيد قربان است که پس از ورود اسلام به اين سرزمين ،  بر اساس سنت های اسلامی صورت مي گيرد و در اين روز کسانی كه گوسفند دارند  قربانی مي کنند و گوشت آن را در ميان خانواده های بی بضاعت و يا كم بضاعت و سپس در ميان همه اهل محل  توزيع مي نمايند .

جامه

 

جامه بومی تات ها با توجه به شرايط اقليمی منطقه و زندگی آنان بوده است. مردان شلوارهايی به شکل شلوار کردی امروزی است مي پوشيدند، که در آن از بند يا بندگ به جای کش استفاده مي کردند. تات ها بيشتر پوشاک را از شال به دست می آوردند که دسترنج خودشان بود، شال نوعی پارچه پشمی بود که بوسيله خود اهالی تهيه می شد و از آن کت و شولار (شلوار) می دوختند اين نوع لباس در فصل پائيز و زمستان بيشتر مورد استفاده قرار می گرفت که اغلب به رنگ های سياه و سفيد بود.

لازم به ذکر است برای تهيه شال پشم مناسب را شسته و حلاجی مي کردند سپس مي رسيدند نخ تابيده و دولايی را بصورت گلوله هايی در آورده و گلوله های نخ را به جولا مي دادند ، جولا شال ابتدايی که ساده و مخلخل است را گوينــد. شــال ابتدايی بوسيله فردی ورزيده و ماهر با آب نيم گرم خيس و چند ساعتی لگد مال مي شد تا اينکه ســوراخ های شال ابتـدايــی بهم آمده و شـــــال واقعــی

شکل مي گرفت. زنان هم پيراهن های بلند و شلوارهای چيــن دار به سبک شلوارهای ايلات امروزی که به آن (شوی شلوار) مي گفتند بر تن می کردند.

 

خانه

تات ها در هرکجای سرزمين ايران که زندگی مي کردند برخلاف بيشتر عشاير سر پناه خود را از سنگ و يا خشت و گل درست مي کردند که سقف آنها از چوب و علف و کاهگل پوشيده مي شد به سر مي بردند کلبه های آنها چهار گوش ،و  با بامی مسطح و ديوارهايی پهن که درون خانه را از سرما گرما و طوفان محافظت مي کرد .و درون سقف يا ديوار آن يک يا دو روزنه ايجاد مي کردند که به آن روجن يا روجنگ به معنی روزنه مي گفتند که هم فروغ آفتاب را به درون خانه مي تاباند و هم کار تهويه کلبه را انجام مي داد، ارتفاع سقف اين کلبه ها معمولاً بين 5/1 تا 5/2 متر متغير بود کف اين اتاقها را طوری مي ساختند که حالت سکو مانند را داشــت. و اين کلبــه هــم محل خواب هم نشيمن و هم نهار خوري و پذيرايي  بود .

 

 

 

زنـان اين کلبه ها را با بالش و پارچـه های زيبا می آراستند.

در ديوارهای اين کلبه يا اتاق تورفتگی و يا برجستگی هايی به نام رف يا رفاق ايجاد مي کردند که حکم کابينت امـــروزی را داشت و ظــروف خانه را معمولاً در آنجا قرار مي دادند . همچنين جهت پخت و پز و گرم کردن اتاق قسمتی از دل ديوار را به شکل شومينه های امروزی درست مي کردند که آن را کل می ناميدند.

 

خوراک

خوراک اصلی تات ها را لبنيات (پنير ، شير ، ماست ،كره و....) وگوشت كه خودشان توليد می کردند بود . ولي براي پذيرايي از مهمان علاوه برموارد فوق  نان مخصوصي هم تهيه  می نمودند كه  مخلوطی بود از آرد ، شير و مغز گردو  که براي  احترام گذاشتن به مهمان درست می کردند.

 

 

گزينش همسر و آئين ازدواج 

 

قبل از ازدواج زندگی شهر نشينــی در زندگی تات ها غالباً  تا دو نسل از يک خانـــواده  زيــر يک سقف زندگی مي کردند .پدر بزرگ يا پدر حکم پدر سالاری را داشت و همه افراد خانواده زير مجموعه الزاماً احترام خاصی برای بزرگ خاندان قائل مي شدند .در اين خانواده ها ازدواج دختران و پسران تنها با گزينش پدر و مادر انجام می شد که با دور انديشــی و خواست آنان می بود جدايی در اين خانواده ها تا گذشته نه چندان دور امری بسيار ناپسند و زشت بود معمولاً تا پايان عمر زن و شوهر پيمان مهر و وفاداری با هم داشتند هنگامی که دوشيزه ای برای همسری مــردی برگزيده مي شد ابتدا بزرگـــان به خواستگـــاری می رفتند و به تعيين مهريه و جهزيه اقدام می نمودند و پس از عقد ، عروس و داماد مجاز به صحبت کردن با او هم بودند .

 

لازم به ذکر است مراحلی که طی می شد تا پيوند انجام پذيرد و عروس به خانه شوهر برود عبارت بود از :

1 - آشنايی مقدماتــی 2- شناسايــی کامــل يکديگر 3- ديدن عــروس 4 -  شکستن قند  5- عقد کردن 6- حنا بندان7- عروس بران

 

زايش و مراسم تولد

داشتن پسر در ميان تات ها سربلندی و افتخار است لاکن به داشتن دختر هم بی مهری نمي كنند .هنگامی که فرزندی متولد مي شود مراسم جشنی بنام (ششه شو)يا شب ششم برگزار مي کنند چرا که تات ها اعتقاد دارند کودکی که به دنيا می آيد در پنج روز اول تولد اجنه و پريان با او کاری ندارند ولی از روز ششم باصطلاح « ازما بهتران » خواه ناخــواه  به سراغ نوزاد  رفتــه در نخستين فرصت به او آسيب مي رسانند.

در اين شب کودک بايد نه در زمين و نه در هوا باشد! بلكـــه  بايد تا سپيده سحــر روی پاهاي ماما « زن قابله »

 

جا خوش کند . بنابر اين جشن (ششه شو )پس از صرف شام آغاز مي گردد و گاه تا سر زدن سپيده سحر ادامه مي يابد. صاحب  فرزند ، دوستان و فاميل را دعوت کرده و سپس توســط بــزرگ خانــواده برای نــوزاد نام نيکـی انتخاب می نمايند.

      مراسمات ديگــری همانند  هميــن مراسم است مثل  گهواره بستن (گافارگ دبستن)  ويا دندان در آوردن  نوزاد  ويا ختنه سوران  فرزنــد پســر كه  برگــزار مي نمايند .

 

سوگواری

بر پايه سنت ديرينه تات ها ، اگر کسی دور از خانواده خود در گذشت حتماً بايد به زادگاه خود آورده شود و به خاک سپرده شود به هنگام تشيع آداب اسلامی و با حضور همگان انجام مي شود و سپس از سوی خانواده های معزا شب سوم  و هفتم و چهلم و سالگرد گرفته مي شود و برای آمـــرزش و مغفــرت در گذشته دعا و مرثيه خوانی انجام مي گيرد.

هنگام عزاداری رنگ لباس خيلی مد نظر نبوده ولی پس از تـــرويج  زندگـی شهری لباس مشکی ملاک عمل قرار مي گيرد مخصوصا ًدر عزای سالار شهيدان حسين ابن علی عليه السلام که از اول تا دهم ماه محرم برگزار مي گردد. معمولاً  لباس مشکی بر تن می کنند.

 

هنر و صنايع دستی

در بين تات ها دوک ريسی، نمد مالی، نجاری، شالبافی، جاجيم بافی، خورجين بافی، پلاس بافی، گلدوزی، بافتن گردن بندهای با مهره، بافتن گردن بندهايی با سکه و بافتن دکورهايی  با شکل متفاوت با دانه اسپند و ... از روزگاران دور مرسوم بوده و هچنان در بعضي از نقاط تات نشين ادامه دارد .

 

موسيقی

موسيقی و خوانندگی را معمولاً کاری مردانه مي دانند ولي برای زنان امري ناپسند مي شمارند.

 

 

لذا اينکه فقط  مردان با صداهای سه گاه و چهارگاه توام با دمبک و  نی (لعله)  مراسمات  جشن را برگزار می نمايند.

 

برخی از آداب و رسوم تات ها

تات ها بسيار پای بند به سنت های اصيل و کهن خود هستند کوچکتر به بزرگتر سلام مي گويد، مردان به هنگام سلام گفتن کمی خود را خم کرده دست راست را به روی سينه مي گذارند و سپس دست مي دهند و برای دست دادن هر دو طرف دست ها را در حالی که تافته بالا آورده و برگونه های يکديگر بوسه می زنند که نشانه صميميت و يکرنگی آنها مي باشد. ولي زنان تنها مجاز مي باشند که بر سينه و يا شانه های پدر، عمو و دايی بوسه بزنند .

 

برای مشاهده وبلاگ اقای موسوی اینجا کلیک کنید

درود بر تمامی دوستان.

برای اولین بار اتاق گفتگوی اینترنتی به زبان تاتی افتتاح شد.از کلیه تات زبانان و علاقمندان دعوت میشود در جلسات گفتگو این اتاق که در باره زبان کهن تاتی و فرهنگ و اداب و رسوم منطقه شاهرود است شرکت نمایند.

برای عضویت در این اتاق گفتگو لطفا مراحل زیر را طی نمایید.

۱.ورود به سایت اینسپیک.

روی این لینک کلیک کنید www.inspeak.com و وارد سایت اینسپیک شوید.

۲.روی گذینه download now کلیک کنید تا چت روم اینسپیک دانلود شود.

۳.بعد از اینکه برنامه بصورت کامل دانلود شد روی ایکون ابی زنگ  کلیک کنید.

۴.حال پنجره ورودی اینسپیک پیش روی شماست.برای ورود به این چت روم باید یک ای دی برای خود بسازید.برای ساخت ای دی روی گزینهsign-up کلیک کنید و فرم مربوطه را دقیق کامل نمایید.

۵.حالا شما میتوانید وارد چت روم اینسپیک شوید.بعد از ورود روی ایکونgroups کلیک کنید تا پنجره گروه ها نمایان گردد.

۶.حال بر روی گزینه فارسی و دری farsi&dari کلیک کنید تا وارد روم لیست این گروه شوید.در این قسمت اتاق گفتگو کلورkolur را انتخاب نمایید و روی join کلیک کنید.

۷.حال شما در روم کلور هستید.امیدوارم با شرکت در جلسات این اتاق گفتگو موجبات احیای دوباره زبان تاتی و شناساندن این زبان را به دیگر هم میهنان و مردم دیگر کشور ها را فراهم اورید.

۸.چنانچه در مراحل نصب برنامه یا ساخت یوزر ای دی مشکلی پیش امد با ای دی بنده در یاهو مسنجر تماس بگیرید تا مشکل  حل شود.

mehdijampoor@yahoo.com

در انتظار حضور سبزتان در این محفل دوستانه هستیم.

 

دوستان گرامی.در این پست تعدادی عکس از طبیعت زیبای کلور در فصول مختلف قرار داده ام.امیدوارم موجب اشنایی بیشتر شما با زیبایی های این شهر تاریخی گردد.

عکاس:شعبانی ـ کلور

This album is powered by BubbleShare - Add to my blog

 

دكتر يحيي ذكا

 

سخني چند درباره‌ي اين نامه

به سال هزار و سيصد و بيست و هشت خورشيدي، پس از پايان رسانيدن دوره‌ي دانشكده‌ي افسري وظيفه هنگامي كه در لشگر سه‌ي آذربايگان ( تبريز) مشغول خدمت بودم، در آذرماه آن سال براي گرداني كه نويسنده نيز جزو افسران آن بود، ماموريت مرزي پيش آمد و همان سال به سوي محل ماموريت كه كرانه‌هاي جنوبي رودخانه‌ي ارس (از سيه رود تا پل خدا آفرين) بود رهسپار گشتيم.

اين بخش از آذربايگان كه به نام‌هاي « ارسباران» و « قره داغ» و « قراجه داغ» خوانده مي‌شود و شامل ديزمار غربي و شرقي، حسنو (حسن‌آباد)، ازومديل، مينجوان و ... مي‌باشد از جاهاي دلكش و شگفت‌انگيز اين استان است. منظره‌هاي دلگشاي طبيعي هم‌چون كوه‌هاي بلند و سر به آسمان كشيده كه هر يك در برابر آفتاب رنگي به خود مي‌گيرد و نگارخانه‌ي چين را به ياد مي‌آورد. بيشه‌هاي سرو و درختان جنگلي سرسبز و خرم كه كوه‌ها را جامه‌ي زمردين پوشانيده‌اند، رود بزرگ و پر خاشجوي ارس كه هر دم با فريادهاي سهمگين چون اژدها به خود پيچيده، در هر آن و هر جا شكلي دگرگون به خود مي‌گيرد، گذرگاه‌ها و گريوه‌ها و دژهاي ويران كه هر كدام يادآور يكي از داستان‌هاي تاريخي آذربايگان است...

 چهار و پنج ماهي كه نويسنده‌ي آن‌جا بودم، كوشش داشتم تا جايي كه بتوانم از اين فرصت سود جسته، مطالعه‌اي در احوال و اوضاع آن سامان بكنم و آگاهي‌هايي از چگونگي زندگاني و گذران مردم پيرامون خود به دست آورم.

خوشبختانه در ميان پژوهش و پرسش به موضوعي برخوردم كه چون از ديرباز بدان دلبستگي داشتم، مرا بسيار خوشوقت و خشنود ساخت و آن اين بود كه شنيدم در آن بخش از مرز ايران و قفقاز، ديه‌هايي هست كه مردم آن ها به زباني سخن مي‌گويند كه به زبان فارسي بسيار نزديك است و « تاتي» خوانده مي‌شود.

آگاهي يافتن از اين موضوع از آن رو كه زبان همه‌ي مردم آن سامان تركي آذربايگاني است توجه مرا به سوي خود كشيد و بر آن داشت كه پژوهش بيشتري به كار بندم. تا اين كه از رفت و آمد چند تن از مردم يكي از اين ديه‌ها (كرينگان) به محل كارم (كلاله) سود جسته، با فراخواندن آنان به پاسگاه و مهرباني‌ها و پرسش‌هاي بسيار توانستم آگاهي‌هاي بيشتري به دست آورده، نيز اندي از واژه‌ها و دستور گويش آنان را گرد آورم.

اين يادداشت‌ها و واژه‌ها نزد نويسنده بود تا پس از پايان خدمت و بازگشت به تهران و گذشت چند سال، چون با برخي از استادان و دوستان ارجمندم سخن از آن‌ها به ميان آمد و بر چگونگيش آگاهي يافتند، مرا بر آن داشتند كه آن‌ها را به رويه‌ي رساله‌اي درآورم و به چاپ رسانم.

اينك آن يادداشت‌ها و واژه‌ها ـ با همه‌ي كمبود مواد و نقص تحقيق و تتبع كه خود بر آن خستوام ] اقرار دارم[ ـ به مصداق « مالايدرك كله لايترك كله» با افزودن پاره‌اي توضيحات كه بي‌گمان بي‌سود هم نخواهد بود، به خواهش دوستان به چاپ مي‌رسد و گمان مي‌رود همين مختصر براي شناسانيدن اين گويش به خواستاران و دوستاران اين گونه زمينه‌ها بسنده بوده نيز چند سود زيرين را در بر دارد:

1ـ مطالب اين رساله‌ نشان مي‌دهد كه نيم‌زبان آذري كه تا چند صد سال پيش در آذربايگان و تبريز بدان سخن مي‌گفته‌اند و شاخه‌اي از زبان‌هاي ايراني بوده، پاك از ميان نرفته، و هنوز اثر و بازمانده‌هاي آن از آذربايگان ور نيفتاده
است. ¹

2ـ ريشه و چگونگي بسياري از واژه‌هاي آذري را كه اكنون در تركي آذربايگان بسيار يافت و گاهي هم تركي پنداشته مي‌شود، باز مي‌نمايد.

با شناختن اين گويش پاره‌اي از دشواري‌هاي فرهنگ‌ها ـ كه گاهي در آن‌ها از زبان باستان آذربايگان واژه‌هايي آورده شده و امروز ناشناس مي‌نمايند ـ گشوده مي‌شود.

4ـ كمكي ـ هر چند هم كه بسيار ناچيز باشد ـ به زبان شناسي و فرهنگ ايران زمين مي‌نمايد و به روشني برخي از گوشه‌هاي نيمه تاريك آن مي‌افزايد.

در پايان سخن اميدمندم، برخي از هم‌شهري‌هاي دانش دوستم كه در اين زمينه‌ها مي‌پژوهند، به ويژه دانشجويان ارجنمد دانشكده‌ي نوبيناد ادبيات تبريز، دنباله‌ي اين كار ناچيز را گرفته، كوشش‌هاي دانشي و ادبي خود را در اين  پر ارج به كار اندازند، باشد كه گوشه‌هاي تاريك تاريخ و زبان آذربايجان عزيز بيش از پيش روشن گردد و دهان پاره‌اي ياوه سرايان بدمنش بدوزد كه اين خود سودي پس بزرگ خواهد بود.*

كرينگان كجاست؟ كرينگان كه اين كتابچه درباره‌ي گويش مردم آن‌جا پرداخته شده از ديه‌هاي كوچك دزمار شرقي، از دهستان‌هاي چهارگانه بخش ورزقان از شهرستان اهر (ارسباران) در شمال شهر تبريز است.

دهستان دزمار² (ديزمار) كه امروزه ه دزمار شرقي و غربي تقسيم مي‌شود، پيش از اين بخش بزرگي از ارسباران را فرا مي‌گرفته، داراي ديه‌هاي آباد و فراواني بوده است. حمدالله مستوفي قزويني در كتاب « نزهت القلوب» (تاليف 740 هجري قمري) در گفت‌وگو از اين سامان مي‌نويسد: ³  « دزمار ولايتي است در شمال تبريز كمابيش پنجاه پاره ديه بود و دو زال و كور دشت و قولان و هراز⁴ و جورواثق(؟)⁵ از معظمات آن، هوايش معتدل است به گرمي مايل و آبش از جبال برمي‌خيزد و فاضلابش در ارس مي‌ريزد. حاصلش غله و پنبه و ميوه به همه‌ي انواع مي‌باشد و بيشتر⁶ از همه جا رسد و نوباوه تبريز از آن جا باشد. حقوق ديوانيش چهل هزار و هشتصد دينار است.»

دزمار شرقي كه در شمال ورزقان است اكنون از شمال به رود ارس، از جنوب به دهستان اوزمديل، از مشرق به دهستان مينجوان و حسنو (حسن‌آباد؟)، از مغرب به دهستان دزمار غربي محدود است.

هواي آن در كرانه‌هاي رودخانه ارس گرم و در بخش جنوبي معتدل و آب ديه‌هاي آن همگي از چشمه‌ها و رود ارس و رود مردانقم است.

اين دهستان از پنجاه و شش آبادي بزرگ و كوچك پديد آمده كه بيش از (18500) تن جمعيت دارد و مركز آن آبادي اشتبين است، آبادي‌هاي ديگر آن در درجه يكم عبارت است از: مردانقم ـ شرف آباد ـ جوشين ـ عليار ـ اويلق ـ مزرعه شادي. و در درجه دوم: چاي كندي ـ ملك ـ ونيستان ـ كرينگان ـ كلاله ـ هراس ـ كرانلو ـ كاواني ـ داران ـ قولان...

كرينگان كه در 12 كيلومتري جنوب شرقي اشتبين قرار دارد ديهي است كوهستاني كه تا ورزقان بيست و هشت كيلومتر راه مال رو فاصله دارد.

كشتزارها و باغ‌هاي آن از دو چشمه سيراب مي‌شود، محصول آن غله و هيزم و زغال و چوب درختان جنگلي و اندكي نيز سردرختي است.

مردم آن 99 خانوار و نزديك به 600 تن مي‌باشند كه هنگي به تاتي گفت‌وگو مي‌كنند و تركي نيز مي‌دانند. كار عمده‌ي آنان، كشاورزي، گله‌داري، تهيه زغال از درختان جنگلي است.

چنان كه گذشت، مردم دو ديه‌ي كرينگان و چاي‌كندي به گويشي سخن مي‌گويند كه در ميان خودشان و ديگران
« تاتي» ناميده مي‌شود و مردم ديه‌هاي ملك و نيستان نيز كه اندكي از آن‌ها دورند با اين گويش آشنايي دارند.

ليكن در بخش ارسباران ديه‌هاي تاتي گوي بيش از اين‌ها است و تا آن جا كه نويسنده پرسيده و يادداشت كرده است از دهستان حسنو (حسن‌آباد؟) مردم ديه‌هاي خوي‌نراو (Xoynarav) (خوي نر‌آباد؟) و ارزين (Arazin) و كلاسور
(Kalasur) نيز به تاتي سخن مي‌گويند كه اندكي با گويش كرينگان جدايي دارد.

نيز بايد دانست كه مردم تاتي زبان در هفتاد و هشتاد سال پيش، بيشتر از امروز بوده، ديه‌هاي ديگري نيز بع تاتي سخن مي‌گفته‌اند كه كنون زبان همه‌ي آنان تركي گرديده، برخي از پيرمردان كهنسال آن سامان به ياد دارند كه كدام ديه‌ها به تاتي سخن مي‌گفته‌اند كه سپس زبان پدرانشان را فراموش كرده‌اند.

دور نيست كه پس از چند سالي، اين چند پاره ديه نيز زبان خود را از دست داده، هم‌چون ديگران به تركي سخن گويند. چنان كه مردم دهكده‌ي « اقليد» (كليد) كه در آن سوي رود ارس افتاده، پيش از اين زبانشان تاتي بوده و در همين سال‌هاي نزديك زبان خود را از دست داده‌اند. بيم نابودي اين گويش‌ها در اين روزگار كه رفت و آمد با شهرها بيشتر شده بسيار است و اگر در نگهداري و گردآوري آن‌ها كوشش و شتابي نشود به زودي از ميان خواهد رفت. چنان كه نويسنده خواست با آخوند ده كرينگان كه مردم با سوادي بود ديداري كند تا بلكه برخي از دشواري‌هاي خود را درباره‌ي اين گويش با او در ميان گذارد، با افسوس شنيد كه او تاتي نمي‌داند، و به جهت چند سال زندگي در مدرسه‌هاي آخوندي تبريز، زبان خود را فراموش كرده است.

 

1ـ براي باز شناختن تاريخچه و چگونگي نيمزبان آذري نگاه كنيد به « آذري با زبان باستان آذربايگان» نوشته‌ي شادروان احمد كسروي و «رساله روحي انارجاني» (ايران گوده شماره 10) و مجله‌ي يادگار شماره‌ي سوم سال دوم.

* اين گفتار در تاريخ 14 مهر 1332 نوشته شده است.

2ـ دزمار يا چنانكه در خود آذربايگان گفته مي‌شود ديزمار dizmar از نام‌هاي بسيار كهن ايراني و معني آن دزماد (قلعه‌ي مادان) است و آن نخست نام دژي استوار بوده (معجم‌البلدان) كه سپس همه‌ي اين بخش بدان نام خوانده شده است.

3ـ نزهت القلوب چاپ ليدن ـ ص 159.

4ـ امروز هراس ناميده مي‌شود.

5ـ درست اين نام بايد خوروانق باشد كه امروزه « خروانا» خوانده مي‌شود و در اصل « خوروانك» بوده.

6ـ اين واژه به قرينه‌ي جمله‌ي پس از آن بايد « پيشتر» باشد و اكنون نيز ميوه و سردرختي آن‌جا بيشتر از همه جا مي‌رسد و نوبار تبريز از آن جاست.

 

 

 

 

 

 

منبع

آذري از ديدگاه واژه‌شناسي و دستور زبان فارسي و صرف و نحو زبان تازي (آذري با ياء مشدد) نسبت به آذربايجان يا آذربيجان را مي‌رساند (حريري دره‌الغواص ص 145) و چنين مي‌نمايد كه اين نسبت حتي پيش از درآمدن اسلام به ايران، در ميان ايرانيان و تازيان شناخته بوده است. زيرا نام رستم فرخ‌زاد سردار لشكر ايران در جنگ با تازيان كه خود از مردم آذربايجان بوده «رستم آذري» ياد شده است1 (ثعالبي غرر ص 738 _ مسعودي التنبيه ص 82)

هم‌چنين عبدالرحمن بن‌عوف از زبان ابوبكر صديق خليفه اول، پيش از گشودن ايران به‌دست تازيان آورده است كه او در پايان زندگي در رخت‌خواب بيماري مي‌گفته است: «ولتألمن النوم علي الصوف الاذربي كما يألم احدكم النوم علي حسك ـ السعدان» (مجرد النحوي. الكامل ص 5) «يعني خواب بر روي پشمينه آذري مرا چنان مي‌آزارد كه هر يك از شما را خوابيدن بر روي خار خسك»

تازي نويسان نخستين سده‌ي‌هاي اسلامي، نام آذربايگان و نسبت بدان را گوناگون ياد كرده‌اند. زيرا فراگويي اين واژه‌ها، آن‌چنان كه ايرانيان آن‌ها را بر زبان مي‌آوردند، براي تازي زبانان دشوار بود، از اين‌رو، واژه‌ي آذرپایگان (آذر+ پايگ + ان) را به كالبد زبان تازي ريخته «آذَربيجان» و «آذرَبيجان»2 و در نسبت دادن كسي يا چيزي بدان سرزمين گاه ياء مشدد را دنبال بخش نخست نام افزوده «اَذَري» و اَذري»3‌ و «الاَذَريه» و «الاَذريه» نوشته‌اند و گاه به غير قياس ياء را دنبال بخش دوم آورده «اَذربي»4 و «اَذربي» (مجرد نحوي ص 5 و ياقوت ج 1 ص 128) و «الاَذَربيه» و «الاَذربيه» (سمعاني ج 3 ص 93) به‌كار برده‌اند. گاهي نيز، الف و نون را از پايان نام انداخته، نشانه نسبت را به بازمانده آن افزوده «اَذَرِبيجيه» و «اَذرَبِيجيه» (ياقوت معجم ج 1 ص 160) مي‌نوشتند (صورت اذربيجيده كه در چاپ عكسي انساب سمعاني ليدن آمده، تصحيف اين واژه است).

چنان‌كه گفته شد نسبت‌هاي بالا در سه مفهوم «صوف اذرَيي» و «العجم‌الاذريه» و «لسان يالغه الاذريه» به‌كار رفته و منظور از زبان آذري گونه‌اي گويش ايراني است كه از آغاز سده‌ي‌هاي اسلامي، تا نزديك به سده‌ي يازدهم هجري قمري، كم و بيش مردم آذربايگان بدان سخن گفته و چگامه مي‌سروده‌اند.

زبان آذري در نوشته‌هاي پيشين پارسي، گاه: فارسي پهلوي (فهلوي و فهلويه)، راژي (رازي، راجي)، شهري نيز ناميده شده است. ليك نام ويژه‌ي آن در ميان ايرانيان همانا «آذري»‌بوده است.

اين زبان شاخه‌اي از گروه زبان‌هاي ايراني غربي است كه در شمال غربي ايران زمين بدان سخن گفته‌اند و با زبان‌هاي آراني و تالشي و گويش‌هاي خلخالي و همداني و زنجاني و تارمي و زبان‌هاي كردي و ارمني همبستگي‌هاي دور و نزديك داشته است.

پيش از اين برخي از نويسندگان به ناروا، «آذري» را به معناي زبان امروزي آذربايجان پنداشته‌اند و ميرزا كاظم‌بيك دربندي براي نخستين بار در كتاب خود به نام «اوبشچايا گراماتيكا توركسگو تاتارسكو يازيكا» كه به سال (1255 هـ. ق / 1839 م.)، در شهر قازان به روسي به چاپ رسيده است، آذري را به اشتباه به مفهوم زبان تركي به كار برده و آن را به شمالي و جنوبي تقسيم كرده است (دائره‌المعارف اسلام متن تركي).

نويسندگان نامه دانشوران نيز در داستان ابوالعلاء معري و خطيب تبريزي، كه در پي خواهد آمد، «الاذربيه» را به اشتباه «زبان تركي» ترجمه كرده‌اند. ليك اصطلاح «آذري» به معناي تاريخي و دانشي و زبان‌شناسي و مفهوم درست خود، از سال 1304 هـ. ش ]خورشيدي[. پس از پراكندن رساله «آذري يا زبان باستان آذربايگان» نوشته دانشمندان ايراني آذربايگاني احمد كسروي در ميان دانشوران و زبان‌شناسان شناخته و متداول گرديده است.

كهن‌ترين ماخذي كه در آن به زبان ويژه آذربايگانيان به نام «پهلوي» اشاره گرديده، گفته عبدالله بن‌مقفع دانشمند ايراني در گذشته به سال 142 هـ. ق / 709 م. (به نقل ابن‌نديم در الفهرست) است كه گفته بوده: «زبان‌هاي فارسي (ايراني) عبارت است از پهلوي، دري، پارسي، خوزي و سرياني و پهلوي منسوب است به پهله كه نام پنج شهر است: اسپهان، ري‏، همدان، ماه نهاوند، و آذربايگان» (ابن نديم الفهرست ص 22).

گذشته از اين، ماخذ كهن ديگري كه در آن به زبان مردم آذربايگان ـ بي‌آن‌كه نامي بر روي آن گذارد ـ اشاره شده است، فتوح البلدان بلاذري است كه در دهه‌ي ششم سده‌ي سوم هجري (255 هـ. ق / 869 م.) نوشته شده است.

در اين كتاب درباره‌ي گشودن آذربايگان به دست تازيان مي‌نويسد: «اشعث بن قيس، آن‌جا را حاد به حان گشود و پيش رفت و حان به زبان مردم آذربايگان حائر را گويند. (بلاذري ص 28) واژه حان در نوشته بلاذري بايد همان «خان»‌به معناي كاروانسرا و منزل باشد كه درباره آن ياقوت در معجم البلدان در زير ماده «خان لنجان» نوشته است «و هي عجميه في‌الاصل و هي المنازل التي يكسنها التجار» (ياقوت ج 2 ص 341).

نويسنده البلدان (تاليف 278 هـ. ق / 891 م.) احمدبن ابي يعقوب اسپهاني معروف به يعقوبي، در گذشته به سال 292 هـ. ق / 904 م.، آذري را به مفهوم مردم منسوب به آذربايگان به كار برده نوشته است: «مردم شهرها و كوره‌هاي آذربايگان، مردم در آميخته‌اي بودند از ايرانيان كهن «آذريه» و «جاودانيه» شهر «بذ» كه بابك در آن بود، سپس كه گشوده شد تازيان در آن نشيمن گرفتند. (يعقوبي، ترجمه ص 46).

حمزه اسپهاني (280 ـ 360 هـ. ق /893 ـ 970 م.) در كتاب «التنبيه علي حدوث التصحيف» از زبان يك ايراني نومسلمان هم‌روزگار خود به نام زردشت پور‌آذرخور معروف به ابوجعفر محمدبن موبد متوكلي، زبان مردم آذربايگان را پهلوي ياد كرده، مي‌نويسد: «ايرانيان را پنج زبان بود: پهلوي، دري، پارسي،‌خوزي، و سرياني. پهلوي زباني بود كه شاهان در نشست‌هاي خود بدان سخن مي‌گفتند و اين زبان منسوب است به پهله و پهله نام پنج شهر اسپهان و ري و همدان و ماه نهاوند و آذربايگان است (حمزه اسپهاني ص 23).

ابي‌القاسم عبيدالله بن‌عبدالله معروف به ابن خردادبه در گذشته حدود سال 300 هـ. ق / 912م.، در كتاب خود به نام «المسالك و الممالك» زير عنوان «بلاد البهلويين» مي‌نويسد: «الري و اصپهان و همدان و الدينور و ماه نهاوند و مهرجان قذق و ماسپدان و قزوين و بهامدينه موسي و مدينه المبارك» (ابن خرداد به ص 57). چنان‌كه ديده مي‌شود اين جغرافي‌نويس در رده شهرهاي پهله، نامي از آذربايگان نبرده است!

ابوالحسن علي بن حسين مسعودي كه به سال 314 هـ. ق / 926 م.، از تبريز ديدار كرده، در كتاب «التنبيه و الاشراف» (تاليف 340 هـ. ق/ 951 م.) در شمردن نژادهاي هفتگانه، هنگامي كه از ايرانيان سخن مي‌دارد، آشكارا از «زبان آذري» نام برده مي‌نويسد: «ايرانيان مردمي بودند كه قلمروشان ديار جبل بود از ماهات و غيره و آذربايگان تا مجاور ارمينيه و آران و بيلقان تا دربند كه باب‌الابواب است و ري و تبرستان و مسقط (ماساگت) و سيستان و كرمان و پارس و اهواز با ديگر سرزمين عجمان كه در وقت حاضر به اين ولايت‌ها پيوسته است. همه اين ولايت‌ها يك كشور بود و پادشاهش يكي بود و زبانش يكي بود و اگر در زباني تنها برخي واژه‌ها و تركيب واژه يكي باشد، زبان يكي است. اگرچه در چيزهاي ديگر تفاوت داشته باشد. چون پهلوي و دري و آذري و ديگر زبان‌هاي ايراني (مسعودي صص 76-74).

جهانگرد بغدادي ابوالقاسم محمدبن حوقل (در گذشته حدود سال 370 هـ. ق / 980 م.) در كتاب «صورة‌الارض» كه آن را به سال (331 هـ. ق / 944 م.) پرداخته است در سخن راندن از آذربايگان و آران و ارمنستان مي‌نويسد: «زبان مردم آذربايگان و زبان بيش‌تري از مردم ارمنستان فارسي و تازي است، ليك كمتر كسي به تازي سخن مي‌گويد و آنان كه به فارسي سخن گويند، به تازي نفهمند. تنها بازرگانان و زمين‌داران‌اند كه گفت‌وگو با اين زبان را نيك توانند. برخي تيره‌ها نيز اين‌جا و آن‌جا. زبان‌هاي ديگر مي‌دارند. چنان‌كه مردم ارمنستان و مردم دبيل و نخجوان و پيرامون آن‌ها، به ارمني، مردم بردعه، به آراني سخن گويند و در آن‌جا كوه مشهوري است كه «قبق» ناميده مي‌شود و زبان‌هاي گوناگون فراوان از آن كافران ]منظور مسيحيان است[ در پيرامون آن كوه قرار گرفته است و بيش‌تر آنان زباني واحد و مشترك دارند» (كسروي ص 11). از نوشته ابن حوقل چنين پيدا است كه منظور او از فارسي يا زبان ايراني، همان زبان آذري است، نه زبان دري.

ابواسحاق ابراهيم بن محمد فارسي استخري، معروف به كرخي در كتاب «المسالك و الممالك» كه آن را به سال (346 هـ. ق / 957 م.) پرداخته است، در نام بردن از آذربايگان و ارمنستان و آران مي‌نويسد: «زبان مردم آذربايگان و ارمنستان و آران فارسي (ايراني) و تازي است جز مردم دبيل و پيرامون آن كه به ارمني سخن مي‌گويند و نواحي بردعه كه زبانشان، آراني است» (استخري صص 191-192).

ابوعبدالله محمدبن احمدبن يوسف كاتب خوارزمي در مفاتيح العلوم (نوشته به سال‌هاي 367-372 هـ. ق / 977-982م.) سخن پيشينيان را در اين باره تكرار كرده، مي‌نويسد: «فهلويه يكي از زبان‌هاي ايراني است كه پادشاهان در نشست‌هاي خود بدان سخن مي‌گفته‌اند. اين زبان به پهله منسوب است و پهله نامي است كه بر پنج شهر اطلاق مي‌شده: اسپيهان، ري‏، همدان، ماه نهاوند، و آذربايگان. (خوارزمي، ترجمه ص 112).

ابوعبدالله بشاري مقدسي در كتاب «احسن التقاسيم» كه آن را به سال (375 هـ. ق/985 م.) نوشته است در شرح جغرافياي جهان اسلام كه از پيش خود، آن را بخش‌بندي نويني كرده و سرزمين ايران را هشت اقليم شمرده است، مي‌نويسد: «زبان مردم اين هشت اقليم عجمي است جز اين‌كه برخي از آن‌ها، دري و برخي باز بسته (منغلفه = پيچيده) است و همگي را فارسي (ايراني) نامند». سپس كه از اقليم «رحاب» كه به گمان او سرزمين‌هاي آذربايجان و آران و ارمنستان را در بر داشت، سخن مي‌دارد مي‌نويسد «زبان‌شان خوب نيست در ارمنستان به ارمني، در آران به آراني، سخن مي‌گويند، فارسي‌شان را توان فهميد در حرف‌ها به زبان خراساني ماننده و نزديك است (مقدسي ترجمه ص 552).

محمدبن اسحاق معروف به ابن نديم در الفهرست كه آن را به سال (377 هـ. ق/ 978م.) نوشته، گفته ابن مقفع و متوكلي را باز گفته، مي‌نويسد: «زبان‌هاي فارسي (ايراني) عبارت از پهلوي، دري، پارسي، خوزي و سرياني است. پهلوي منسوب است به پهله كه نام پنج شهر است: اسپهان،‌ همدان، ماه نهاوند و آذربايگان (ابن نديم ص 19).

داستاني از نيمه نخستين سده‌ي پنجم هجري در انساب سمعاني (555 هـ. ق/ 1160 م.) زير نام تنوخي يا ابوالعلاء معري (363-447 هـ./ 973-1055 م.) سخنور و انديشمند تازي و ابوزكريا يحيي بن علي خطيب تبريزي (در گذشته به سال 502 هـ./ 1109 م.) آورده شده كه ياقوت هم آن را در معجم الادبا (جز سوم ص 135) بازنويسي كرده است.

در اين داستان، ابوزكريا درباره هوشمندي استادش گزافه سرايي كرده مي‌گويد: «روزي در مسجد معرة‌النعمان روبه‌روي هم نشسته بوديم و من چيزي از نوشته‌هايش را به او مي‌خواندم، سال‌ها بود كه من در نزد او بودم و در آن مدت كسي از همشهريانم را نديده بودم. ناگهان يكي از همسايگان‌مان براي گزاردن نماز به مسجد درآمد. او را ديدم، شناختم و از خوشي، حالم بگرديد. ابوالعلاء دريافته گفت: تو را چه شد؟ گفتم پس از سال‌ها، يكي از همشهريانم را ديدم كه به مسجد درآمد. به من گفت: برخيز با او سخن بدار، گفتم: تا كارمان پايان گيرد. گفت برخيز من در انتظار تو مي‌مانم. پس برخاستم و با او به زبان آذري (اذربيه) گفت‌وگوي بسيار كردم و هر چيزي كه مي‌خواستم از او پرسيدم، چون به نزد او بازگشته دوباره روبروي وي نشستم، به من گفت اين چه زباني بود؟ گفتم زبان مردم آذربايگان است. گفت: من اين زبان را نمي‌شناسم و آن را نمي‌فهمم، ليك هر آنچه شما بهم گفتيد به ياد سپردم، آن گاه واژه به واژه هر آن‌چه ما با يكديگر گفته بوديم، باز گفت: همسايه‌مان سخت در شگفت شد و گفت:چگونه مي‌تواند چيزي را كه نمي‌فهمد به ياد سپارد؟! (سمعاني ج 3 ص 90).

در نامه دانشوران كه اين داستان را ياد كرده‌اند چون ترجمه كنندگان در سرتاسر تاريخ، زبان ديگري براي مردم آذربايگان نمي‌شناخته‌اند. «اذربيه» را «زبان تركان» ‌ترجمه كرده، گروهي از دانشوران غربي از جمله گاي له استرنج را (ترجمه انگليسي نزهت القلوب) به اشتباه انداخته‌اند. (نامه دانشوران چاپ دوم ج 2 ص 213). از نوشته‌هايي كه در اين‌جا ياد كرديم و چنين برمي‌آيد كه تا آغاز سده‌ي پنجم هجري همه نويسندگان، تنها به نام بردن از زبان آذري بسنده كرده و هيچ نمونه‌اي از آن به دست نمي‌دهند و واژه و عبارت و شعري از آن در نوشته‌هاي خود نمي‌آورند. ليك از سده‌ي پنجم به اين سو، در برخي از فرهنگ‌ها و كتاب‌ها، جسته و گريخته واژه‌ها و جمله‌ها و دو بيتي‌هايي از اين زبان نمونه داده مي‌شود كه از ديدگاه شناخت چه بود اين زبان ايراني، بسيار پر ارج و گران‌بها است و با پژوهش اين نمونه‌ها است كه جايگاه زبان آذري در ميان زبان‌هاي ديگر ايراني شناخته مي‌شود و روشن مي‌گردد و همبستگي آن با ديگر گويش‌هاي ايراني و زبان پهلوي و دري آشكار مي‌شود.

در نيمه يكم سده‌ي پنجم هجري، براي نخستين بار در كتاب «الابنيه عن حقايق الادويه» نوشته‌ي ابومنصور موفق‌الدين بن علي الهروي (زنده در سال 447 هـ. ق.) زير عنوان «جلبان» از يك واژه آذري بدين‌سان ياد شده است: «جلبان بر وزن قربان، غله‌اي شبيه به ماش كه در يزد و كرمان مي‌خورند. جلبان را به قزوين خلر به آذربايجان گلول به خراسان گروهي مُلك گويند (ابومنصور ص 91ـ كيا آذربايگان ص 21).

ماخذ ديگري كه در آن چند واژه آذري ياد گرديده است، لغت فرس (تاليف حدود 458 هـ. ق.) نوشته ابومنصور احمدبن علي معروف به اسدي توسي است كه خود در همان روزگار در آذربايگان و آران مي‌زيسته و فرهنگ خود را در همان‌جا براي چامه سرايان آذربايگاني و آراني ـ كه معناي برخي واژه‌هاي مهجور پارسي دري و گويش‌هاي ديگر ماوراءالنهر و خراسان از سغدي و ختني و تخاري و جز آن‌ها را كه در زبان شعر و ادب ايران به كار مي‌رفت، درنمي‌يافتند و ناچار نمي‌توانستند در سروده‌هاي خود از آن‌ها بهره يابند ـ نوشته است.

در دست نوشت كهني از اين فرهنگ كه به سال 772 هـ. ق/ 137 م. نوشته شده (كيا، مجله ادبيات س 3 ش 3) ده واژه از زبان مردم آذربايگان از جمله: «برز، پور، رجه، رژد، سهراب، شكم خواره، گريوه، گله، مارلوز» ياد شده كه اگر اين‌ها نوشته‌ي خود اسدي توسي باشد، بايد آن‌ها را از كهن‌ترين نمونه‌ها و واژه‌هاي ديگر هم‌چون، چراغله، شم، كام، كنگر، ملاص، نهره» از زبان آذري ديده مي‌شود كه گمان مي‌رود دارندگان آذربايگاني اين دست‌نوشت‌ها، اين واژه‌ها را سپس در متن يا حاشيه كتاب‌هاي خطي خود افزوده‌اند و اگر زمان كاربرد آن‌ها، سده‌ي پنجم هجري هم نباشد، ‌به هر سان از واژه‌هاي زبان آذري شمره مي‌شود و با ارزش هستند (كيا، آذربايگان ص 29).

باز در نسخه ديگري از اين واژه‌نامه، چند نمونه آذري از جمله: «انداسنسته»، «بلسك»، «پافتاوه»، «خسينسته»، «داهول»، «دلموت» «فرقوط»، «گمانه»، «گاو‌آهن» ياد گرديده (ابومنصور توسي، لغت فرس مجتبايي و صادقي ص 234).

از سده‌ي ششم، به جز يك واژه از گويش آذري مردم خوي («امله» به معناي كسي كه لكنت زبان دارد) انساب سمعاني)، نوشته يا نمونه‌اي از زبان آذري، تاكنون در كتاب‌هاي پارسي و تازي به دست نيامده است.

در دو دهه نخستين سده‌ي هفتم هجري، ياقوت حموي نويسنده كتاب‌هاي معجم‌الادبا و معجم‌البلدان (تاليف 623 هـ. ق/ 1226 م.) كه در جهانگردي‌هاي خود از آذربايگان نيز گذشته، و به سال 610 هـ. ق 1213 م. در تبريز بوده و آگاهي‌هاي فراواني از سرزمين و مردم اين سامان داشته است، در معجم‌البلدان در زير ماده «اَذرَبيجان» عبارت‌هايي آورده (در پانوشت شماره 3 ياد شده) نوشته است: «مرز آذربايگان از سوي شرق بردعه (؟) و از سوي مغرب ارزنجان است و از سوي شمال به شهرهاي ديلم و گيلان و تارم (؟) مي‌رسد و آن سرزميني است بس فراخ از شهرهاي نامدارش تبريز است كه اكنون پايتخت و بزرگترين شهر آن‌جا است. پايتختش پيشترها، مراغه بود. از شهرهايش: خوي، سلماس، ارميه، اردبيل، مرند و جز اين‌ها است و از آن‌جا سرزميني نيك و كشوري بزرگ و بيش‌تر كوهستاني است. در آن‌جا دژهاي فراوان هست و خيرات گسترده و ميوه‌هاي فراوان. من جايي پرباغ و بوستان‌تر از آن‌جا نديده‌ام و هم از فراواني آب‌ها و چشمه‌ها، در آنجا نيازي نيست كه كسي براي آوردن آب به هر جايي برود، زيرا در زير پايشان و به جا كه بنگري آب‌ها روان است، آبي خنك و پاكيزه. مردمش گشاده‌رو و سرخ چهره و لطيف پوستند، براي آنان زباني است كه به آن آذري (الاذريه) مي‌گويند و جز خودشان كسي آن را نمي‌فهمد. در مردم آن‌جا گونه‌اي نرم‌خويي و نيك‌رفتاري هست، جر اين‌كه در سرشت آنان خست چيره است. اين سرزمين جايگاه فتنه و جنگ است، چيزي كه هيچ‌گاه از آنجا دور نمي‌شود، به اين انگيزه، بيش‌تر شهرها و روستاهايش ويران است. در اين روزها زير فرمان جلال‌الدين منكبرني پسر محمدبن تكش خوارزمشاه است ...» (ياقوت، معجم البلدان ج 1 ص 128-129).

ياقوت باز هم در همين كتاب زير ماده ... «فهلو» همان سخنان حمزه اسپهاني و پيشينيان را باز گفته و از زبان شيرويه پسر شهردار افزوده است: «شهرهاي پهله هفت تاست: همدان، ماسبذان، قم، ماه البصره (نهاوند) صيمره، ماه‌الكوفه (دينور) و كرمانشاهان و سرزمين‌هاي ري، اسپهان‏، قومس، تبرستان، خراسان، سيستان، كرمان، مكران، قزوين، ديلم و طالقان، جزو شهرت‌هاي پهله نيستند (ياقوت ج 4 ص 281)و

از نوشته‌هاي ياقوت چنين پيداست كه در آغاز سده‌ي هفتم، يعني در سال‌هايي كه ايران زمين ميدان تاخت و تاز لشكريان خونخوار مغول بود، هنوز زبان آذربايگانيان و تبريز دست نخورده باز مانده بود و از تركي گويي در آن‌جا اثري نبود و اين موضوع را نوشته‌ي زكريا بن محمد قزويني در آثار البلاد (تاليف 674 هـ. ق / 1275 م.) كه مي‌گويد: «هيچ شهري از دستبرد تركان محفوظ نمانده است مگر تبريز» استوار مي‌گردد (زكرياي قزويني‏، بيروت ص 339).

دو قصيده بلند به زبان آذري از سده‌ي هفتم در دست نوشتي از زينه‌المجالس (كتابخانه اياصوفيا شماره 2051) كه به سال 730 هـ. ق، به دست محمدبن احمد السراج تبريزي نوشته شده، بازمانده است كه نمونه‌اي از يك گونه آذري اين دوره به شمار مي‌آيد.

نويسنده اين گفتار با پژوهش‌هايي كه انجام داده است، چنين گمان مي‌برد كه قصيده‌ي نخستين كه در شكايت از روزگار است، به نام امير مجيرالدين يعقوب فرزند ملك عادل ابوبكر بن ايوب از خاندان ايوبيان جزيره (ميافارقين) سروده شده است كه سپس از دوستان و همراهان سلطان جلال‌الدين خوارزمشاه شد (نسوي‏، سيره، صص 207ـ 246) و در ميان سال‌هاي 620-626 هـ. ق. احتمالا به آذري غربي و در شهر اخلاط سروده شده است.

يكي از اين قصيده‌ها، داراي پنجاه و هفت بيت و ديگري بيست و نه بيت است و برخي ويژگي‌هاي صوتي و دستوري و لغوي زبان آذري در آن‌ها هويداست و مي‌توان آن‌ها را از كهن‌ترين نمونه‌هاي آذري از نواحي غرب آذربايجان به شمار آورد (اديب توسي، نشريه دانشكده ادبيات تبريز س. ش 4 صص 407-367).

افزوده بر اين قصيده‌ها، چند واژه‌ي آذري نيز از اين سده‌ي در نوشته‌ها آورده شده كه يكي از آن‌ها از زبان بابامزيد (مرگ 655 هـ. ق./ 1257 م.) در كتاب «روضات الجنان» كربلايي حسين نوشته شده كه مي‌گفته: «عبدالرحيم «بوري بوري» (بيابيا) و اين همان واژه‌اي است كه جلال‌الدين مولوي بلخي (604-673) در مثنوي از زبان شمس تبريي كه به زبان آذري سخن مي‌گفته، تكرار كرده است.

از آن جمله است بيست واژه آذري در حاشيه صفحه‌هاي دست نوشت فرهنگ «البلغه» كه به سال 688 هـ. ق./ 1269م. به دست عبدالملك بن ابراهيم بن عبدالرحمان قفالي تبريزي نوشته شده و به دست ما رسيده است (نسخه خطي كتابخانه چستربيتي، دبلين شماره 305) (قفقالي، دست نوشت، البلغه نسخه عكسي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران). اين واژه‌هاي آذري، براي نخستين بار از سوي شادروان مجتبي مينوي در ششمين كنگره‌ي تحقيقات ايراني كه به سال 1355 هـ.ش. در تبريز برگزار گرديده بود، شناسانيده شد، ليك درباره آن‌ها تا دير زماني مطلبي نوشته نشده بود. نويسنده اين گفتار نيز، سپس دو واژه «نشخور»‌ و «مهره»‌ را از همان دست نوشت يافته ]و[**** شماره آن‌ها را به بيست و دو رسانيد كه در يادنامه سلطان القرايي با توضيحاتي چاپ شده است و در همين مجموعه نيز آمده است.

از نيمه دوم اين سده‌ي، تك واژه آذري «جولخ از گويش مردم خوي در كتاب آثار البلاد قزويني (تاليف 674 هـ. ق. 1275 م.) ياد شده (قزويني، كيا، آذربايگان، ص 9).

از همام شاعر تبريزي (714-636 هـ. ق./ 1314-1238 م.) كه بيش‌ترين سال‌هاي زندگاني خود را در سده‌ي هفتم هجري گذرانيده، يك تك بيت آذري در پايان غزلي به فارسي و يك غزل ملمع آذري ـ پارسي كه شش مصرع و يك بيت آن تماما به گويش آذري تبريز است، بازمانده كه هر دو در ديوان شاعر (ص 134) و در كليات عبيد زاكاني (صص 142-126) به چاپ رسيده است.

اکثر دانشمندان ايران و عرب و شرق شناس، در بيان ريشه‌ي تاريخي زبان ديرين مردم آذربايجان، معتقدند که زبان باستاني آذربايجانيان بازمانده و متحول شده‌ي زبان مادها است و ريشه‌ي آريايي دارد که مورخين و جغرافي نويسان اسلامي و عرب آن‌ را فارسي(ايراني)، فهلوي و آذري خوانده‌اند. مطالعه‌ي متون و منابع قديم و جديد، گفتارها و نظريات مدون بسياري از دانشمندان نام آور ايراني، عرب و مستشرقين درباره‌ي زبان باستان مردم آذربايگان، بيان‌گر اين حقيقت است که هيچ يک از اين دانشمندان نه ترکي را زبان اصلي مردم آذربايجان شمرده‌اند و نه آن را ريشه‌ي زبان آذري دانسته اند. بلکه بر اين باورند که در اثر هجوم ترک‌هاي آسياي مرکزي به آذربايجان و ساير عوامل که عموما در فاصله سده‌هاي پنجم تا هفتم هجري رخ داده است و تداوم اين تهاجمات که ذيلا به آن‌ها اشاره خواهيم کرد، زبان ترکي، که در واقع بايسته است آنرا زبان وارداتي و مهمان ناخوانده بخوانيم بتدريج زبان اصيل و ريشه در تاريخ مردم آذربايجان، يعني "آذري مادي" را به بوته‌ي فراموشي سپرده، خود جاي آنرا گرفته است.

ولي نويسندگان ساکن ماوراي ارس (اران)، يا در راستاي اهداف منويات خويش و يا در اجراي منويات سياسي مرکز نشينان آن خطه، طريق تسامح و تجاهل پيش گرفته و در باره‌ي زبان و پيشينه تاريخي مردم خود، نظريات پيچيده‌ي گمراه کننده و بي اساس ارائه مي‌دهند، که بدون ترديد آبشخور سياسي داشته و اجراي اين شيوه از دوران تزارهاي روس اجراء مي‌شده و سياستگران تزاري براي بسط اقتدار و سياست توسعه طلبي خود نمي‌خواستند مردم از گذشته خويش و قوميت و مليت خود با خبر شوند. پروفسور سليمان عليارلي يکي از مورخين جمهوري آذربايجان مي‌نويسد:

"ظهور ترکان آذربايجان(1) بمنزله يک ملت بزرگ در گستره‌ي تاريخ، در عرصه علم الاجتماع يکي از موضوعات اشتياق بر انگيز و جذاب است. اما تا کنون تاريخ نگاران از ديدگاه علمي به موضوع نپرداخته بلکه آنرا از منظر سياست ديرين و رايج امپراتوري ملحوظ نظر داشته و همواره مي‌کوشيدند طبق ارائه‌ي رهنمودهاي مرکز امپراتوري، ملتي را از تاريخ حيات و هويتش دور دارند. بي سبب نيست که پرداختن فرهيختگان بومي به مسئله‌ي ظهور آذربايجانيان در پهنه‌ي تاريخ، موجبات رنجش خاطر و نارضائي دانشمندان سنت پترزبورگ و مسکو را فراهم مي‌کرد. اين مسئله خود به خود پديد نيامده بود، بلکه قدرت برخاسته از مرکز، به منظور راه برد و بسط سياست عظيم خود در همه‌ي زمينه‌ها، مدام مي‌کوشيد تا مردم تحت انقياد و آقايي خود را به راهي کشد که از گذشته‌هاي دور و نزديکشان بي خبر سازد و در ترکيبي از جامعه شناسي که خود مبدع و مبتکر آن است، قرار دهد. تاريخ آذربايجان، از گذشته‌هاي دور تا سالهاي (1870 م)، از انتشارات دانشگاه دولتي م. ا. رسول زاده، ج 1، بخامه‌ي هيئت استادان، بخش6 و 7 بقلم سليمان عليارلي، ترجمه‌ي (ي.خ.آ).

احمد کسروي تبريزي، مورخ و محقق و زبان شناس نامدار ايران و جهان، افزون بر تحقيقات محلي و علمي در باره‌ي زبان مردم آذربايگان، با دستيابي به ريشه‌ي اصلي زبان آذري و با عنايت به اسناد و مدارک و نوشته هاي بسياري از نويسندگان عرب و ايراني و شرق شناسان، معتقد است که زبان" آذري"، يکي از شاخه هاي زبان پهلوي است و لاغير که بعد از حمله‌ي اعراب و هجوم اقوام ترک هم‌چنان به حيات خود ادامه داده است. اما با پا گرفتن زبان ترکي در آن ديار، رفته رفته زبان " آذري" رو به ضعف و نابودي نهاده است. گو اين‌که هنوز در پاره اي از روستاها و بخش هاي آذربايجان نقشي و نشاني از آن باقي است، اما با گسترش روز افزون ارتباطات و رسانه هاي جمعي و ديگر ابزارهاي ارتباطي، طولي نمی‌پايد که اين مختصر اثر بازمانده نيز در غروب بي خيالي مسئولين افول مي‌کند.

زنده‌ياد دکتر محمد جواد مشکور درباره‌ي آمدن قبايل ترک به آذربايجان مي نويسد:

"از حوادث مهم زمان وهسودان(2) بن مملان مهاجرت گروهي از ترکان غز به آن استان بود که نخستين هسته‌ي ترک را در آذربايجان تشکيل مي‌دهند، که در آغاز سلطان محمود غزنوي در سفر به ماوراء النهر با خود به ايران آورد.

آنان را که قريب پنجاه هزار تن بودند در خراسان نشيمن داد .... "نظري به تاريخ آذربايجان، دکتر محمد جواد مشکور، ج 1، تهران 1339، ص 152

در سال 416 هجري قمري، سلطان محمود غزنوي اجازه داد فوجي ديگر از ترکان سلجوقي از رود جيحون بگذرند و در خراسان سکونت گزينند. اين ترکان بالغ بر چهار هزار خانوار با خيمه و خرگاه از رود گذشته و اندر بيابان سرخس و فراوه و باورده (ابيورد) فرود آمدند و رحل اقامت افکندند. اما پس از چندي، گروهي از ايشان سر به طغيان برداشته از راه کرمان رهسپار اصفهان شدند و از آنجا يغما کنان به آذربايجان رفتند. و امير وهسودان مملان، آمدن آنان را مغتنم شمرده، از وجود آنها سپاه خويش را تقويت نمود.

مورخ معروف ارمني، چامچيان در حوادث سال 1021 ميلادي (400 خ)، مي‌نويسد:

"در اين سال ترکان که همچون تند سيلي به آذربايجان رسيده بودند، به ارمنستان و به ناحيه‌ي واسپورکان هجوم آوردند و چنان وحشت در دل‌ها افکندند که پادشاه سلسله‌ي آرجرونيان ارمنستان، تختگاه خود را به امپراتور روم شرقي واگذار کرد و خود با خانواده و سپاه و يک سوم از مردم کشورش، واسپورکان که به چهارصد هزار تن مي‌رسيدند به شهر سيواس آناطولي پناه برده، در آنجا اقامت گزيدند " (نظري به تاريخ آذربايجان، ص 154)

سرانجام ترکان مذکور به دو دسته تقسيم شدند. گروهي به ري و گروه ديگر به همدان و قزوين رفتند. احتمالا تاريخ سازان آن‌سوي ارس اين تهاجم را بخاطر آورده، پس از گذشت سالهاي بسيار تجديد مطلع کرده، در کتب درسي کشورشان مرزبندي ماليخوليايي آذربايجان (اران) را تاري و همدان و قزوين امتداد داده اند.

" طرح روي جلد کتاب نقشه‌اي است که محدوده‌ي قفقاز و استان‌هاي آذربايجان شرقي، غربي، اردبيل، زنجان و بخش‌هايي از استان قزوين، همدان و کردستان را در داخل يک مرز و زير پرچم آذربايجان نشان مي‌دهد ... قلمرو کنوني جمهوري آذربايجان برنگ زرد پر رنگ و بقيه مناطق زرد کمرنگ چاپ شده، و بقيه‌ي خاک‌ايران سفيد رنگ است. اين محدوده تداعي کننده‌ي وطن بزرگ آذربايجان از دربند تا قزوين است ". فصلنامه هستي، دوره‌ي دوم، سال چهارم، شماره 13، بهار 1383 صص 114-115 .

شگفتا که اين کتاب‌ها موقعي به ايران مي‌رسد که دو کشور اخيرا قراردادهاي مودت آميز امضاء کرده‌اند و دوستداران هر دو کشور، آرزومندند تا موانع باز دارنده، براي ممانعت از شيطنت هاي اين‌چنين ايجاد شود.

چنان‌که اشاره شد اولين گروه ترکان در زمان حکومت سلطان محمود غزنوي به آذربايجان رسيدند، (تاريخ کامل ابن اثير، حوادث سال 420 ه.ق). اما بعد از آمدن اين گروه، پاي سلجوقيان به اين خطه‌ي بلا ديده گشوده مي‌شود و نفوذ روز افزون مي‌يابد. با آمدن سلجوقيان به آذربايجان که خود از نژاد ترک بودند، راه براي ورود ترکان بيشتر به آن سرزمين هموار شد. ابن اثير در حوادث سال 456 هجري مي‌نويسد:

" چون آلب ارسلان سلجوقي به مرند رسيد، يکي از اميران ترکمان که طغتکين نام داشت با گروه انبوهي از ايل و تبار خود به آذربايجان آمد. قبايل نيم وحشي ترک که در همه جاي آن ديار پراکنده شده بودند، از آزار و اذيت مردم فروگذار نمی‌کردند. " (نظري به تاريخ آذربايجان، ج 1، صص 157-158)

حوادث متناوب يکي بعد از ديگري آذربايجان را آماج تهاجمات پياپي قرار داد. بعد از سلجوقيان، دورِ سلسله جنباني ترکان آتاباي يا اتابکان آغاز و با نفوذ اين اقوام و گسترش زبان ترکي، سيطره‌ي زبان آذري، محدود و رفته رفته رو به کاهش نهاد.

بعد از سلجوقيان قوم ايلغارگر مغول که اغلب لشگريان از طوايف ترک بيابان‌گرد نيمه وحشي بودند، روي به جانب آذربايجان آوردند. نخست يک دسته از آنان در 616 هجري به آن سرزمين حمله بردند، غرامت و غنيمت بي حساب از مردم تبريز ستاندند و رفتند. و بار ديگر که حمله آوردند سال 628 بود. سلطان جلال‌الدين خوارزم شاه را وادار به عقب‌نشيني کرده، تبريز را مرکز حکومت و تختگاه خويش ساختند. و لذا با کثرت قوم مغول در آن خطه بازهم نفوذ زبان وارداتي ترکي در آذربايجان وسعت يافت. بعد از مغول‌ها نوبت به ساير اقوام ترک مي‌رسد که عبارت از جلايريان، آق قويونلوها، قراقويونلوها، تيموريان و غيره بودند که اغلب مقر حکومت وحکمراني آنان آذربايجان بود. چنان‌چه بخواهيم شرح وقايع و رخدادهاي هر دوره از اقوام را در اين مقال آوريم، شرح مثنوي هفتاد من کاغذ شود، گرچه براي تکميل آگاهي ضرور مي‌نمايد. علي‌هذا از شرح يورش‌هاي اقوام مختلف به آذربايجان عنان زبان در مي‌کشيم و از تهاجمات پياپي عثمانيان به آن خطه که هربار مدت‌هاي مديد آن سرزمين بلاديده را تحت اشغال خود مي‌داشتند، مي‌گوييم.

و اينک شرح تهاجمات عثمانيان را به اختصار مي‌نگاريم:

ـ بعد از شکست شاه اسماعيل در چالدران در سال 920 سلطان سليم عثماني راه آذربايجان را بروي ترکان باز کرده لشکر عثماني به تبريز درآمد و خزاين ايران را به يغما برد.

ـ در زمان سلطنت شاه طهماسب اول (930 – 984) لشکر سلطان سليمان اول به فرماندهي وزير خود ابراهيم پاشا به آذربايجان حمله کرد و تبريز را اشغال نمود.

ـ در زمان سلطان محمد خدابنده (985- 996) سلطان مراد ثالث (982 – 1003) پس از خبر يافتن از مرگ شاه اسماعيل دوم سردار مشهور خود را موسوم به اوزد ميرزاده عثمان پاشا با سپاهي گران به آذربايجان فرستاد و در (993)، تبريز را اشغال کرد و اين خطه مدت هجده سال در تصرف دولت عثماني بود.

ـ در حوالي سال (1284 ه ق. / 1905 م)، عثماني ها اختلافات مرزي را بهانه کردند و لاهيجان را به تصرف خود در آوردند

ـ در دوره جنگ جهاني اول (1914-1918 م.) قواي عثماني قسمت غربي آذربايجان را اشغال کردند و در هشتم ژوئن (1917 م.) به تبريز آمدند و يک حکومت طرفدار ترکها در آنجا برقرار ساختند. تاريخ مذکور مصادف است با زماني که انقلاب بلشويکي در روسيه پاگرفت و محمد امين رسول زاده به همراه يارانش در آذربايجان (اران) علم استقلال بر افراشته، اعلام خود مختاري کردند. اين استقلال نيم بند ديري نپاييد که بلشويک‌ها آن سرزمين را ضميمه متصرفات خود ساخته و تازمان فروپاشي دولت شوروي، نام "آذربايجان شمالي" به خود گرفت.

گرچه در اين مورد سخن بدرازا کشيد، اما به نظر مي‌رسد اهميت موضوع ايجاب مي‌کرد که اين اطناب پيش آيد. و اينک در مراحل پاياني مقال خلاصه اي از آنچه گذشت براي دستيابي سريع خوانندگان مي‌نگاريم:

1ـ نخستين گروه ترکان در زمان حکومت سلطان محمود غزنوي به آذربايجان راه يافتند.

2ـ در زمان سلجوقيان ترک‌هاي بيشتري به آذربايجان روي آورده‌اند.

3ـ با ادامه تسلط ترکان در دوران اتابکان باز هم عده ترک‌ها در آن سرزمين فزوني يافت و مآلاً زبان ترکي رونق بيشتري گرفت.

4ـ در دوران مغول‌ها که بيشتر سربازان آنان ترک بودند و آذربايجان را تختگاه خود قرار دادند بازهم به نفوذ ترکان افزوده شد.

5ـ حکومت ترکمانان آق قويونلو و قراقويونلو و اسکان آن‌ها در آذربايجان بيش از پيش موجب رونق ترکي و تضعيف زبان "آذري" شد.

6ـ جنگ‌ها و عصيان‌هايي که در فاصله‌ي بر افتادن و برخاستن صفويان، پيش آمد سربازان ترک بيشتري را به آذربايجان سرازير کرد. وجود قزلباش‌هاي ترک نيز مزيد بر علت شد و زبان ترکي را در آن سرزمين رونق بخشيد.

زبان آذری زبانی است از خانواده زبان‌های ایرانی باختری که در منطقه آذربایجان (آتورپاتکان) قبل از گسترش زبان ترکی رایج بوده است و امروزه گستره آن محدود شده است.

تاریخ‌نویس و زبانشناس بزرگ ایرانی، احمد کسروی نخستین کسی بود که نمونه‌هایی از این زبان و ارتباط آن را با زبان تاتی نشان داد و کتاب آذری یا زبان باستانی آذربایجان را در این مورد نوشت. زبان‌شناسان با اشاره به وجود زبانهای تاتی و هرزنی در چندین روستای آذربایجان شرقی، اردبیل ،نمین خلخال ،کلور، عنبران، پیله‌رود، میناباد، مسجد محله حید میرزانق آنها را از بقایای آن زبان باستانی می‌‌داند.

تهران- ميراث خبر

گروه فرهنگ، بنفشه محمودي: گويش هرزندي در شمال غربي مرند به کلي از ميان رفته و با زبان ترکي جايگزين شده است.

دکتر يدالله پرمون عضو پژوهشکده زبان و گويش سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري با اعلام اين مطلب گفت: زبان ترکي به عنوان يک زبان زبرين بر گويش هرزندي تفوق پيدا کرده، در طول قرون آن را به يک زبان زبرين تبديل کرده و به مرور زمان جايگزين آن شده است.

وي افزود: به نظر مي رسد تنها ردپاي اين گويش را بتوان در گويش «گلين قيه» پيدا کرد چون برخي از اهالي هرزند به مرور زمان به اين منطقه کوچيده اند و برخي از ويژگي هاي گويش آنها را در منطقه گلين قيه مي توان يافت. پرمون افزود: مستندسازي هاي اوليه براي کار بر روي گويش  گلين قيه انجام شده و انجام کار روي اين گويش امسال در دستور کار پژوهشکده زبان و گويش سازمان ميراث فرهنگي قرار دارد.

وي درباره گويش تاتي نيز افزود: گويش تاتي در معرض خطر قرار دارد و پيشنهاد گردآوري و کار بر روي آن به پژوهشگاه ميراث فرهنگي ارائه شده است تا در صورت تصويب به طور دقيق انجام شود.

علي فلسفي مردم شناس سازمان ميراث فرهنگي آذربايجان شرقي نيز درباره مناطقي که در آنها به تاتي تکلم مي شود به ميراث خبر گفت: مردم 13 روستا در منطقه خلخال به گويش تاتي تکلم مي کنند. اين گويش در روستاهاي خوينه سو و کرينگان در منطقه ورزوان، کلور (امامرود)، چزل و شمس آباد (در مرز ميانه و خلخال) و ... رواج دارد اما در روستاي اوشکه بين از ميان رفته است.

وي درباره ديگر گويش آذربايجان شرقي گفت: گويش موصلاني در روستاي «تپيک دره»واقع در 25 کيلومتري شرق عجبشير در دامنه هاي سهند نيز يک گويش نزديک به کردي است که در ميان حدود 80 خانوار ساکن در اين روستا رايج است اما هنوز کار دقيقي بر روي آن انجام نگرفته است.

 فلسفي افزود: متاسفانه به دليل نبود متخصص زبانشناسي در ميراث آذربايجان شرقي، تا کنون در زمينه گردآوري و تحقيق بر روي گويش هاي اين استان کار علمي منسجمي صورت نگرفته است و به جز پژوهش هاي قديمي از يحيي ذکاء و عبدالعلي کارنگ و کارهايي که در پژوهشکده زبان و گويش سازمان ميراث فرهنگي انجام شده ، کار کارشناسانه اي بر روي گويش هاي مذکور صورت نگرفته است.

برای خواندن مقاله ای که  دررابطه با گویش پهلوی در وبلاگ شخصی ام نگاشته ام اينجا كليك كنيد

 

ادامه مطلب

زبان‌های تاتی‌تبار (Tatic) از دسته زبان‌های ایرانی شاخه شمال‌غربی و بازمانده یکی از گویشهای مادی هستند. گویش‌های این زبان روزگاری از شمال ارس تا سمنان گسترده بود ولی امروزه با ترک‌زبان و فارس‌زبان شدن بخشی از شمال‌غربی ایران تنها جزیره‌هایی از گویشهای تاتی در منطقه بجا مانده است. بزرگترین این جزیره‌ها در منطقه تاکستان استان قزوین دیده می‌شوند. تاتی تاکستان یکی از کهن‌ترین زبان‌های ایرانی است که از دیدگاه زبان شناسی، ارزش ویژه‌ای دارد. بیشترین آمار جمعیتی تات‌های ایران متعلق به دو شهرستان کهن تاکستان و بوئین‌زهرا می‌‌باشد. تاکنون هیچ آمار رسمی در مورد تات‌های این دو منطقه ارائه نشده است. تات‌های این منطقه که به تات‌های جنوب شهرت یافته اند، در شهرها و روستاهای زیر زندگی می‌کنند:

• در شهرستان تاکستان، شهر تاکستان و در بخش اسفرورین, شهر اسفرورین و روستای قرقسین، تات زبان اند.

• در شهرستان بوئین زهرا، شهرهای شال, دانسفهان و روستاهای خیارج, خوزنین, خروزان, ابراهیم‌آباد و سگزآباد و … تات زبان اند.

• تاتهای خلخال، جیرنده، کلور، طارم، عنبران، میناباد، میرزانق، کلش، سروآباد، پیله‌زیر، پیله‌رود، جید، لرد، شاهرود، تولش، عنبران علیا، لنکران و ماسالی جمهوری آذربایجان.

به طور کلی زنجیره مناطق تات‌نشین از شهر تاکستان شروع شده و به سمت جنوب و جنوب شرقی ادامه می‌‌یابد و در نهایت در شهرستان بوئین زهرا به روستای تاریخی سگزآباد پایان می‌یابد.

• در استان مرکزی (منطقه وفس) نیز روستاهای وفس، چهرقان، گورچان و فرک به زبان تاتی صحبت می‌‌نمایند. این روستاها به فاصله 100 تا 120 کیلومتری شهر اراک و در شمالی‌ترین نقطه استان مرکزی واقع شده اند. مناطق کوهستانی و خوش آب و هوا و شغل مردم روستاها کشاورزی، باغداری و دامداری است که به دلیل مواجه شدن با کمبود آب و عدم توجه مسئولین به نیاز مردم و نیروهای انسانی جوان، به شدت روستها خالی از سکنه می‌‌شوند و در شهرهای مانند تهران، قم، اراک، کرج و ... سکونت می‌‌نمایند.

در این میان از مهمترین و دستنخورده‌ترین گویش تاتی یعنی گویش اشتهاردی که در استان تهران قرار دارد نام برده نشد حال آنکه طبق کتاب تات نشینهای بلوک زهرا نوشته جلال آل احود این گویش شاید خالصترین گویش زبان تاتی باشد چون منطقه اشتهارد که در سر راه کرج به بویین زهرا در 80 کیلومتری کرج و 25 کیلومتری بویین زهرا قرار دارد به علت خشکی و کمی آب از دستبرد کوچنشینهای ترک در امان بوده و مردم آن همچنان زبان قدیم خود را حفظ کرده اند.گویش اشتهاردی حتی بعنوان یکی از گویشهای زبان تاتی در نشانی www.ethnologue.com معرفی شده است.

واژه تات اصطلاحی است که از جانب ترکان به اشخاص و اهالی فارسی زبان اطلاق گردیده و در منابع ادبی و تاریخی آنان بیشتر به کار رفته است. در منابع ایرانی معمولاً اصطلاح « ترک و تاجیک» گروه فارسی زبان و ترک زبان را مشخص می‌کرده است. با این وصف، در تاریخهای ایرانی قبل از صفویه هم این اصطلاح به چشم می‌خورد، و از زمان شاه عباس کبیر به بعد، اکثراً در نوشته‌های جهانگردان خارجی این واژه به تعبیر و تعریف درآمده است.

ای. پ. پتروشفسکی، در رساله « نهضت سربداران خراسان» می‌نویسد: شیخ حسن و مسعود (پس از پیروزی سال 742هـ ) ناچار می‌بایست خواستهای عامه مردم را برآورند و با بزرگترین امیر فئودالی خراسان ــ معزالدین حسین کرت ملک هرات، وارد جنگ شوند.

وی در آن روزگاران مستقل بود و یار و متحد طوغای تیمورخان مغول شمرده می‌شد. سربداران لشکری مرکب از ده هزار مرد جنگی گرد آوردند. این لشکرکشی از لحاظ آینده کار ایشان اهمیت فراوان داشت. زیرا هدف آن رهایی سراسر خراسان از سلطه مغولان بود. یکی از شاعران درباری ملک هرات، اهمیت این نبرد را چنین توصیف می‌کند:

گر خسرو کرت بر دلیران نزدی وز تیغ یلی گردن شیران نزدی

از بیم سنان سربداران تا حشر یک ترک دگر خیمه به ایران نزدی (ص 64)

این رباعی که سربداران را دشمن ترکان مغول معرفی می‌کند، در صفحه 360 جلد سوم تاریخ « حبیب‌السیر» در شرح حال و سرانجام شیخ حسن، به ثبت رسیده است.

مؤلف « حبیب‌السیر» از تسلط امیرولی یکی از امراء معتبر طغاتیمورخان مغول بر ولایت گرگان، چنین سخن می‌داند: انهزام و انعدام سربداریه در آن دیار (استرآباد) اشتهار یافته اتباع خاندان طغاتیمورخان که در زوایا مخفی بودند در ظل رایت امیرولی جمع آمدند و ابوبکر شاسمانی که از قبل حسن دامغانی در شاسمان حکومت می‌نمود با دو هزار سواره و پیاده سربدار به جنگ امیرولی رفته از معرکه گریخته به سبزوار شتافت. پهلوان حسن پنجهزار مرد شمشیرزن به وی داده نوبت دیگر ابوبکر متوجه استرآباد گشت و چون در سلطان دوین فرود آمد امیرولی با طایفه از شیران بیشه یکدلی از جنگل جرجان بیرون شتافته در برابر ابوبکر صف قتال بیاراست و به حسب تقدیر خونی در دل سربداران افتاده مردم امیرولی به یکبار فریاد برآوردند که تات قاشتی یعنی تازیک بگریخت و سربداریه رو به گریز آورده ابوبکر شاسماتی خود را بر آب گرگان زد اما بیرون نتوانست رفت... (حبیب‌السیر. ج 3، ص 367)

1. پیترو دلاواله، قشون شاه عباس را چنین توصیف می‌نماید: قشون ایران مرکب از چهار دسته است که به ترتیب اهمیت از پایین‌ترین آنها یعنی « تفنگچیان» که شاه چندی پیش به توصیه آنتونی شرلی انگلیسی به تشکیل آن همت گماشت، شروع می‌کنم.

تفنگچیان از نژاد اصیل ایرانی هستند که مسکن و مأوای آنها در شهرها و دهات است. و چون در تمام سال حقوق می‌گیرند مجبورند هر وقت به وجود آنها احتیاج باشد فوراً به خدمت حاضر باشند. نجیب‌زادگان یعنی قزلباشها وارد این دسته نمی‌شوند و در حقیقت افراد آن را فقط رعیتها تشکیل می‌دهند. به رعیت لفظ « تات» نیز اطلاق می‌شود. در فارسی وقتی « تات» می‌گویند منظور این است که طرف از طبقه نجبا (قزلباش) نسیت. ولی در حقیقت آنان اصیل‌تر از قزلباشها هستند، زیرا دسته اخیرالذکر فقط از زمان شاه اسماعیل صوفی به بعد خود را به زور اسلحه تحمیل کرده‌اند. در حالی که تات‌ها ایرانی‌الاصل هستند و ساکنین واقعی این سرزمین را تشکیل می‌دهند، و خیلی از بزرگان و ثروتمندان و بعضی از میرزاها و به طور کلی کسانی که به دلایلی جزء سپاهیان منظم نیستند و یا مشاغل درباری و دولتی ندارند در طبقه‌بندی از « تات‌ها» محسوب می‌شوند. تفنگچیان نیز جزو همین طبقه « تات‌ها» هستند و معمولاً از دهات و آبادیها آمده‌اند.

در میان تفنگچیان، مازندرانی‌ها خود را ممتاز و مشخص ساخته‌اند و آنان بودند که دو سال پیش در ارمنستان برخلاف میل شاه از قلعه ایروان دفاع کردند و محمد پاشا سردار ترک را که با دویست و حتی سیصد هزار نفر حمله کرده بود بعد از چند روز جنگ و ستیز شکست دادند. عده تفنگچیان قوای ایران فعلاً قریب بیست هزار نفر است و چون آنان از « تات‌ها» هستند تاج قزلباش بر سر ندارند و عمامه‌ای ساده می‌بندند.

پیترو دلاواله در جای دیگر می‌نویسد: امروز اتکای او (شاه عباس) بیشتر به تفنگچیان تات و مخصوصاً غلامانی است که روز به روز بر قدرتشان اضافه می‌شود و به مقام‌های بلند گماشته می‌شوند... شاه تقریباً تمام وزراء و منشیان و سایر صاحب منصبان را از میان « تات‌ها» انتخاب می‌کند و مشاغل نظامی را در دست غلامان یا فرزندان آنها متمرکز کرده است. (ص 350)

2. انگلبرت کمپفر (Engelbert Kaempfere)هم در فصل یازدهم سفرنامه خود نوشته است : « زبان رایج دربار ایران ترکی است که زبان مادری سلسله صفویه است و این زبان با زبان مردم عادی مملکت تفاوت دارد.

در مبحث، « قشون ایران و فرمانده آن» چنین می‌نگارد: این کلاه خاص صوفیان صفوی باعث شد که آنها از طرف ترک‌ها «قزلباش» نامیده شوند، یعنی کسانی که سر سرخ دارند. درست است که ترکها با به کار بردن این لفظ دشنامی را در نظر داشتند اما قزلباش‌ها این نام را مایه افتخار خود دانستند. بدین ترتیب قزلباش‌ها سخت بر خود می‌بالند و به مردم بومی این سرزمین که آنها را تاجیک، تازیک یا به طور خلاصه « تات» می‌نامند به دیده تحقیر می‌نگرند.

تفنگچیان، تفنگچی لر آغاسی (فرمانده تفنگچیان) که بر قوایی مرکب از دهقانان و پیشه‌وران ایران فرماندهی دارد، در قشون ایران دارای رتبه سوم است.

3. روایتی دیگر، از سفرنامه سانسون : این کلاه (تاج) بسیار مورد احترام همه می‌باشد زیرا می‌گویند که این کلاه به دوازده امام اختصاص دارد. تمام خانها و قزلباشها در روزهای سلام و تشریفات این کلاه را بر سر می‌گذارند.

ولی « تات‌ها» که « کشوری» هستند نمی‌توانند این کلاه را به سر بگذارند همچنین اعتمادالدوله فعلی نیز که از خوانین لشکری نیست این کلاه را بر سر نمی‌گذارند.

تات‌ها بومی‌های محلی ایران را می‌گویند و قزلباش که به معنی « طلاسران» یا « سرخ کلاهان» سرخ سران می‌باشد لشکری هستند. قرلباش‌ها از سلسله غلامان می‌باشند یعنی در اصل غلام بوده‌اند یا از ملت‌هایی هستند که به ایران پناهنده شده‌اند. بسیاری از قزلباش‌ها از دمشق و هنگری به ایران آمده‌اند.

قابل ذکر است که شاهسون‌ها و سایر ایلات ترک زبان آذربایجان، شهرنشینان و روستاییان را « تات» می‌نامند. در قفقاز نیز این اصطلاح تداول داشته است.

تدریجله سالمشدیم الـه یونجـه دهاتـی بر پارچه چورک نورکـی ایتمشدیم ایلاتــی

آرترمش ایدیم مزرعه نی ایلخینی آتی رنجبر ایله مشدیم اوزیمه چوللی نــی تاتـی

هر نه ویرسه ک ویر، مبادا ویرمه بر درهم ذکات قوی آجندان اولسه اولسون، بینوا کندلی و تات

غلامحسین ساعدی می‌نویسد: شهرنشین‌ها یا به قول شاهسون‌ها « تات»‌ها که جز خوردن و خوابیدن و اندوختن کاری نداشتند... (خیاو – ص 77)

شعر بسیار معروفی که یک شاعر گمنام اهل قره درویش به اسم غفار سالها پیش سروده، مناظره‌ایست بین شاهسون و تات، که تات شاهسون را به اسکان وآسایش در شهر وخانه دعوت می‌کند و شاهسون از نعمت و برکت و لذت چادرنشینی دفاع می‌کند و شهرنشینی را نمی‌پسندد.

تات ددی ای شاهسون گل بو کو چماقدان اوتان استراحت اوتور میندار سو ایچماخدان اوتان

ترجمه : تات گفت ای شاهسون بیا و از کوچ بگذر – بیا و ساکن شو و از خوردن آب کثیف راحت باش.

در این مناظره تات و شاهسون، دو نکته بنیادی جلب نظر می‌کند، نخست « تات» نام کردن شهری و روستایی، از جانب شاهسون است. این اصطلاح همان معنی و مفهوم 700 سال پیش را به یاد می‌ورد که ابوحیان اندلسی در کتاب « الادراک للسان الاتراک» و مؤلف « تحفه الزکیه فی اللغه الترکیه» واژه « طیت» و « طاط» را شهرنشین و کشاورز معنی کرده‌اند. دوم، پرهیز چادرنشینان به ویژه ترکان از شهرنشینی است که این خود از اختلافات لهجه ترک و تات و ناهماهنگی شهری و روستایی خبر می‌دهد، و ضرب‌المثل معروف ترکی را به یاد می‌آورد که می‌گوید: « تورکه شهر ایچی زندان گلیر» یعنی : داخل شهر به ترک زندان می‌نماید.

از مثل و مناظره بگذریم و به ابزارآلات در بایست‌های کشاورزان آذربایجانی امروز هم به دقت نظر افکنیم، می‌بینیم که آنان هنوز هم « تات = فارسی زبان» هستند. مثلاً :

لغات کشاورزی در دهات آذربایجان : کدخدا، ورزیار، رَشبَر (رنجبر)، باغبان، میرآو، چوپان، چودار، پادار، رَمی، شُخُم، تُخُم، گاواهن، جوت (جفت) خرمن، خرمنگاه، ذج، شنه (شانه)، جرجر، جوال، باغ، باغچه، میشه (بیشه)، بستان، بیل، بیلچه، کردی، بازو، وَر، بند، ناو، کهریز، فَنُو، دَن آو، خاک آو، شورآو، شوراکت، کَوشَن، وَرَزَن، جیم، چمن، سنبل، کولش، کوزر (کوزل)... جلال آل احمد هم می‌نویسد :

گرچه در دهات دیگر بلوک زهرا (که اغلب در آنها بوده‌ام و مطالعات کلی کرده‌ام) مردم به ترکی حرف می‌زنند ولی مثلاً در « خوتان» و «ماشگین» و « چیسگین» ادوات زراعت و کشاورزی و اصطلاحات خاص آن هنوز به زبان تاتی است. (ص 19)

هرگاه روستایی آذربایجانی بخواهد مسکنی معمولی و پناهگاهی ایجاد نماید، لااقل اشخاص: بنا، بنا شاگرد، فعله، نواکش، کژکار، نجار را با مصالح و ابزار : گژ (گچ) آهاک، کژخاک، کربیچ (خشت و آجر) تخته، دیرک (تیرک) شاتر (شاه تیر) پردی (توفال) حصیر، - تیشه، مالا، شمشه، شاقول، تراز، زنبه. فرقون. بیل، کلنگ، الک غربیل، نردوان، تخته مالا، ناوا، خَرَک و غیره را فراهم می‌کند و با این تمهیدات و تجهیزات، به ساختمان بِنُوره، دُورا (دیوار) مُهرَه دُوار، دام (بام) طاق، طاقچه، اطاق، کف، ایوان، آستانا، بالاخانا، صندوقخانا، قهوه‌خانا، آشپزخانا، زیرزمی، پله‌کان، پکا، آخر، طوله، حوض، انبار، هِرَه، چاله سر، شیره سر، دالاوسر و غیره می‌پردازد و سایر امور بنایی را انجام می‌دهد. سایر صنوف و نمودهای شهری بدین رسم و روش از زبان فارسی بهره‌ها گرفته و نام و نشان یافته‌اند.

---

گويش تاتي

درباره اين گويش كه بازمانده اي از فرس قديم است،‌بسيار سخن گفته شده است،‌ولي هيچ كدام تاكنون نتوانسته اند پاسخگوي سوالات بي شمار گردند. گاه چنان كه عبدالعلي كارنگ مي گويد تات به معني شخص دانشمند و اهل كتاب و گاه به معني تخته قاپو و آبادي نشين است. درعين حال گاهي تركان بيابانگرد و مالدار به ايرانيان كشاورز و بيابانگرد لفظ تات را اطلاق مي كردند و گاه لهجه هاي مختلف زبان ايراني به اين نام خوانده مي شود. در اين ميان مي توانيم قول پرفسور احسن يارشاطر را مآخذ قرار دهيم و به جاي اين كه به اين گويش زبان تاتي بگوييم،‌بگوييم زبان مادي. چرا كه گويشوران اين زبان در محدوده جغرافيايي محل سكونت مادها زندگي مي كنند.

نگارنده اين سطور پس از تحقيقات بسيار در محدوده جغرافيايي اين زبان به اين نتيجه دست يافته است كه مي توانيم تاتي را در سلسله جبال البرز از شرق به غرب ،‌تاتي سمناني،‌تاتي لواستاني،‌تاتي ساوجبلاغي ،‌تاتي طالقاني، تاتي الموتي،‌تاتي مراغي،‌تاتي رودبارمحمدزمان خاني( رودبار شهرستان كنوني) ،‌ تاتي رودباري( رودبار زيتون) تاتي شاهرودي( خلخال) و تاتي هرزني بدانيم. در عين حال گويش تنكابني و گويش اشكوري و گيلكي و مازني را بايد در شمال رشته كو هاي البرز به اين مجموعه افزود كه با گويش عزيز و نگار ي قرابت خاصي دارند. تاتي تاكستان و شالي و بويين زهرا و وفسي نيز به گونه اي در اين مجموعه جاي مي گيرند كه خود بحثي مفصل مي طلبد. جدا از حدود جغرافيايي ايران،‌بسياري از مردم جمهوري آذربايجان و چچن نيز به گويش تاتي سخن مي گويند.

روايت هاي شفاهي كه من گرد آوردم به زبان هاي تاتي،‌ گيلكي ،‌مازني و تالشي است. در چاپ هاي رسمي و مكتوب اشعار منتسب به عزيز و نگار به رغم صيقل خوردن و نزديك شدن به زبان فارسي، لحن و كلمات تاتي خود را حفظ كرده است.

منبع

برای اشنایی با ورود ترکها به این منطقه اینجا کلیک کنید

 

چگونه تات ها زبان خود را حفظ نمودند!؟

 

مقاله دیگری در باره حجوم ترکها به اذربایجان

برای خواندن خبر اینجا کلیک کنید

 

درود بر شما دوستان گرامی.

در این بخش شما با نوشتار دین دبیره یا همان خط پهلوی اشنا خواهید شد.

امیدوارم مفید باشد.

برای اموختن اینجا کلیک کنید

پیروز باشید

 

درود.

به زودی در این وبلاگ شاهد اطلاعاتی از شهر باستانی کلور وگویش پهلوی خواهید بود.

از تمام افراد علاقمند دعوت به همکاری میشود.

وجه تسمیه تات را در ادامه مطلب بخوانید

 

ادامه مطلب